নীম বীজের তেল নিষ্কাশন — আন্ধ্রপ্রদেশের ঐতিহ্যবাহী ঠান্ডা চাপ পদ্ধতি

নিম (Azadirachta indica, Meliaceae পরিবার) ভারতীয় উপমহাদেশের স্থানীয় একটি চিরসবুজ বৃক্ষ। এই গাছ ১৫-২০ মিটার উচ্চতায় বেড়ে ওঠে, যার প্রশস্ত, ঘন, ছাতার আকৃতির সবুজ শাখা রয়েছে। পাতাগুলি যৌগিক প্রকারের, ২০-৪০ সেমি লম্বা, প্রতি পাতায় ৮-১৯টি ছোট পত্রক থাকে। এই পত্রকগুলির ধার করাতের মতো খাঁজকাটা। গাছে মার্চ-মে মাসের মধ্যে সাদা, সুগন্ধী ফুল ফোটে। ফলগুলি মে-আগস্টের মধ্যে পাকে — সবুজ থেকে হলুদ-সবুজ রঙে পরিবর্তিত হয়। প্রতিটি ফল ১-২ সেমি লম্বা ডিম্বাকৃতি ড্রুপ, যার ভেতরে একটি শক্ত বীজের শাঁস থাকে। একটি পরিণত গাছ বছরে ৩০-৫০ কেজি ফল দেয়। নিমে ৩০০ টিরও বেশি জৈবিকভাবে সক্রিয় যৌগ রয়েছে, যার মধ্যে azadirachtin সবচেয়ে গুরুত্বপূর্ণ — এটি একটি শক্তিশালী প্রাকৃতিক কীটনাশক রাসায়নিক।

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో వేప పళ్ళు జూన్ నుండి ఆగస్టు మధ్య పక్వమై రాలుతాయి — ఇది ఋతుపవనాల (monsoon) ప్రారంభ సమయం. పక్వమైన పళ్ళు ఆకుపచ్చ నుండి పసుపు-ఆకుపచ్చగా మారి సహజంగా రాలుతాయి. రాలిన పళ్ళ గుజ్జు మెత్తగా, తీయగా ఉంటుంది — పక్షులు, గబ్బిలాలు ఈ గుజ్జును తింటాయి, గింజలను వ్యాప్తి చేస్తాయి. సేకరణకు ఉత్తమ సమయం ఉదయం తొలి వేళలో, రాత్రి రాలిన తాజా పళ్ళను ఏరడం. రాలిన తర్వాత 2-3 రోజులకు మించి భూమి మీద ఉన్న పళ్ళు కుళ్ళడం ప్రారంభిస్తాయి — కుళ్ళిన గుజ్జు గింజ నాణ్యతను తగ్గిస్తుంది. వేప చెట్లు రోడ్ల పక్కన, పొలాల గట్ల మీద, గ్రామాలలో సహజంగా పెరుగుతాయి — ఆంధ్రప్రదేశ్ పల్లెలలో ప్రతి గ్రామంలో పది నుండి వందల వేప చెట్లు ఉంటాయి.

সকাল ৬:০০-৯:০০ টার মধ্যে সংগ্রহ শুরু করুন। গাছের নিচে পড়ে থাকা হলুদ-সবুজ ফলগুলি সংগ্রহ করুন। সবুজ (অপরিপক্ক) ফল রেখে দিন — তাদের বীজ পুরোপুরি বিকশিত হয়নি এবং তেলের শতাংশ কম। কালো, পচা ফলও রেখে দিন। একজন ব্যক্তি দিনে ১৫-২৫ কেজি ফল সংগ্রহ করতে পারে। সংগৃহীত ফল চটের থলিতে ভরুন — প্লাস্টিকের থলিতে বাঁধবেন না, কারণ আর্দ্রতা আটকে যায় এবং পচন শুরু হয়। থলি তিন-চতুর্থাংশের বেশি ভরবেন না, কারণ তলার ফলগুলি চাপে পিষে যায়। সংগৃহীত ফল একই দিনে বা পরের দিনেই প্রক্রিয়াজাত করা শুরু করুন।

సేకరించిన పళ్ల నుండి బయటి గుజ్జును (pulp) తొలగించాలి — గింజ (seed) మాత్రమే నూనె తీయడానికి వాడతారు. పళ్లను పెద్ద బకెట్‌లో నీటిలో నానబెట్టండి — 12-24 గంటలు నానబెట్టితే గుజ్జు మెత్తబడి సులభంగా తొలగుతుంది. నానబెట్టిన పళ్లను తీసి, చేతులతో నొక్కి గుజ్జును విడదీయండి. గింజలు గట్టిగా, అండాకారంగా, బూడిద-తెలుపు రంగులో ఉంటాయి. గుజ్జు పీల్చుకున్న నీటిని కాలువలోకి పోయవద్దు — ఈ నీటిలో saponins ఉంటాయి, చేపలకు హానికరం. బదులుగా గుజ్జు నీటిని కంపోస్ట్ గుంతలో పోయండి — ఇది మంచి సేంద్రియ ఎరువు. 10 కేజీల పళ్ల నుండి సుమారు 5-6 కేజీల గింజలు వస్తాయి.

గుజ్జు తొలగించిన తర్వాత, గింజల మీద అంటుకుని ఉన్న మిగిలిన గుజ్జు పీచులను శుభ్రమైన నీటిలో బాగా కడగండి. 2-3 సార్లు నీళ్ళు మార్చి కడగండి — నీరు తేటగా వచ్చే వరకు. గింజల మీద గుజ్జు అవశేషాలు ఉంటే ఆరబెట్టేటప్పుడు బూజు పడుతుంది, నూనె నాణ్యత తగ్గుతుంది. కడిగిన గింజలను వెంటనే ఆరబెట్టడానికి పట్టుకెళ్ళండి — తడిగా ఉన్న గింజలను రాసిగా పెట్టవద్దు, వేడెక్కి కుళ్ళుతాయి. శుభ్రమైన గింజలు ముతక, బూడిద-గోధుమ రంగు బయటి పొరతో ఉంటాయి.

ধোয়া বীজগুলি একটি মাদুরের উপর একক স্তরে ছড়িয়ে রোদে শুকান। সরাসরি মাটিতে শুকাবেন না — আর্দ্রতা ফিরে আসবে। মাদুর, বাঁশের চাটাই বা তারপলিনের উপর শুকান। দিনে ৩-৪ বার উল্টান — সব দিক সমানভাবে শুকানো উচিত। ভালোভাবে শুকানো বীজ ৩-৫ দিনে তৈরি হয়। শুকনো বীজে আঙুল দিয়ে টোকা দিলে 'টক্' শব্দে শক্তভাবে ফাটবে — নরমভাবে বাঁকলে এখনও আর্দ্রতা আছে। আর্দ্রতার শতাংশ ১০% এর কম হওয়া উচিত। রাতে তারপলিন দিয়ে ঢেকে দিন, বৃষ্টি থেকে রক্ষা করুন। অসম্পূর্ণভাবে শুকানো বীজের তেলে মুক্ত ফ্যাটি অ্যাসিড (FFA) বেশি থাকে, যা গুণমান কমায়।

শুকনো নিম বীজের একটি শক্ত বাইরের খোসা থাকে, যার ভেতরে ১-২টি শাঁস থাকে — এগুলিই তেল দেয়। শাঁসে ৪০-৫০% তেলের পরিমাণ থাকে। একটি ছোট পাথরের রোলার বা কাঠের মুগুর দিয়ে আলতো করে বীজ ফাটান — বেশি জোরে চাপ দিলে শাঁস নষ্ট হবে। খোসার টুকরো শাঁস থেকে আলাদা করুন। শাঁস সাদা-হলদে রঙের এবং সামান্য তৈলাক্ত। খোসা ফেলে দেবেন না — এগুলি জৈব সার হিসেবে ব্যবহার করা যায়। শাঁস একটি পরিষ্কার পাত্রে সংগ্রহ করুন। ১০ কেজি বীজ থেকে প্রায় ৫-৬ কেজি শাঁস পাওয়া যায়।

আলাদা করা শাঁসগুলি পাথরের হামানদিস্তা বা পেষকযন্ত্রে মোটা করে ভাঙুন — খুব মিহি করে পিষবেন না, মোটা ভাঙা থাকা উচিত। খুব মিহি পেষলে চাপ দেওয়ার সময় মণ্ডে পরিণত হবে এবং তেল ঠিকমতো আলাদা হবে না। পেষাই যন্ত্রে দেওয়ার আগে মোটা করে ভাঙা শাঁস ঘরের তাপমাত্রায় (২৫-৩০°C) রাখুন। গরম করবেন না — কোল্ড-প্রেসিং পদ্ধতিতে গরম করা নিষিদ্ধ, কারণ তাপে azadirachtin ক্ষয় হয় (azadirachtin ৬০°C এর উপরে ক্ষয় হয়)। প্রতি ব্যাচে ৩-৫ কেজি ভাঙা শাঁস নিন।

পানিতে ভেজানো শাঁসগুলি একটি ঐতিহ্যবাহী কাঠের তেলের ঘানি বা হাতে চালানো স্ক্রু প্রেসে রেখে চাপ প্রয়োগ করুন। কাঠের ঘানি একটি ঐতিহ্যবাহী ভারতীয় তেল নিষ্কাশন পদ্ধতি — বলদ বা হাত দিয়ে ঘোরানো হয়। আধুনিক হাতে চালানো স্ক্রু প্রেস ছোট আকারের উৎপাদনের জন্য উপযুক্ত। প্রেসিংয়ের সময় তাপমাত্রা ৫০°C এর নিচে থাকা নিশ্চিত করুন — এটাই কোল্ড-প্রেসিংয়ের সংজ্ঞা। তেল ধীরে ধীরে, ফোঁটায় ফোঁটায় আসে — তাড়াহুড়ো করবেন না এবং উচ্চ গতিতে চাপবেন না। ৫ কেজি শাঁস থেকে প্রায় ১.৫-২ লিটার নিম তেল পাওয়া যায় (৩০-৪০% ফলন)। প্রেসিংয়ের পরে, অবশিষ্ট প্রেস কেক বের করে আলাদা রাখুন — এটি একটি মূল্যবান জৈব সার এবং কীটনাশক।

ఒత్తిడి నుండి వచ్చిన ముడి వేప నూనెలో చిన్న కెర్నల్ ముక్కలు, మెత్తని అవశేషాలు కలిసి ఉంటాయి. నూనెను మొదట ముతక నేత వస్త్రం (muslin cloth) ద్వారా వడపోయండి — ఇది పెద్ద ముక్కలను తొలగిస్తుంది. తర్వాత సన్నని నేత వస్త్రం (fine cotton cloth) ద్వారా రెండోసారి వడపోయండి. వడపోసిన నూనెను గాజు లేదా స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ పాత్రలో 24-48 గంటలు నిశ్చలంగా ఉంచండి — చిన్న కణాలు అడుగుకు చేరతాయి (sedimentation). పై భాగం తేటగా ఉన్న నూనెను జాగ్రత్తగా వేరే పాత్రలోకి పోయండి (decanting). అడుగున మిగిలిన మడ్డి (sediment) ను నూనె పిప్పితో కలిపి ఎరువుగా వాడవచ్చు. శుద్ధి చేసిన వేప నూనె ముదురు గోధుమ-పసుపు రంగులో, బలమైన వెల్లుల్లి-గంధక వాసనతో ఉంటుంది.

వేప నూనె నాణ్యతను కొన్ని సాధారణ పరీక్షలతో తనిఖీ చేయండి. రంగు: మంచి నాణ్యత నూనె ముదురు గోధుమ నుండి ముదురు పసుపు రంగులో ఉంటుంది — చాలా లేత రంగు అంటే కలిసించి ఉండవచ్చు. వాసన: బలమైన, చేదు, వెల్లుల్లి-గంధక వాసన సహజం — వాసన లేకపోతే అజాడిరాక్టిన్ నష్టమైనదని సూచన. స్నిగ్ధత: నూనె చమురుయితగా, కొద్దిగా చిక్కగా ఉండాలి — నీటిలాగా పల్చగా ఉంటే కలిసించి ఉంది. ఘనీభవన పరీక్ష: వేప నూనె 15-20°C కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద సహజంగా గట్టిపడుతుంది (solidifies) — ఇది అధిక stearic acid మరియు oleic acid కారణంగా ఏర్పడే సహజ లక్షణం. వ్యవసాయ వాడకానికి అజాడిరాక్టిన్ కంటెంట్ కనీసం 0.15% ఉండాలి — ల్యాబ్ పరీక్ష ద్వారా ఖచ్చితంగా నిర్ధారించవచ్చు.

వడపోసిన వేప నూనెను ముదురు రంగు గాజు సీసాలలో లేదా HDPE ప్లాస్టిక్ డబ్బాలలో నిల్వ చేయండి. నూనె కాంతికి గురైతే అజాడిరాక్టిన్ విచ్ఛిన్నమవుతుంది (photodegradation) — కనుక చీకటి ప్రదేశంలో నిల్వ చేయండి. సీసాలను పూర్తిగా నింపండి — గాలి ఖాళీ ఉంటే ఆక్సీకరణం (oxidation) జరుగుతుంది. చల్లని (15-25°C), పొడి ప్రదేశంలో నిల్వ చేస్తే 1-2 సంవత్సరాలు బాగుంటుంది. ప్రతి సీసా మీద తయారీ తేదీ, బ్యాచ్ నంబర్ రాయండి. ఒత్తిడి తర్వాత మిగిలిన వేప పిప్పి (neem cake) చాలా విలువైనది — 5-6% నైట్రోజన్ ఉన్న సేంద్రియ ఎరువు, అదే సమయంలో మట్టిలో నెమటోడ్‌లు, తెల్ల పురుగులు, గొంగళి పురుగుల వంటి హానికరమైన క్రిములను నిరోధిస్తుంది. ఎకరానికి 200-250 కేజీల వేప పిప్పిని మట్టిలో కలిపి వాడతారు.