หมากขุม — รางไม้รูปเรือ 90 ซม. หลุม 2 แถว แถวละ 7 กว้าง 8-9 ซม. ลึก 4-5 ซม. หัวเมืองปลายละหลุม 10-13 ซม. ลูกหมากหลุมละ 7

"ด้านบนขุดเป็นหลุมขนาดเท่ากันเรียงเป็น 2 แถว เป็นหลุมกลมคล้ายหลุมขนมครก" (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ไม่ระบุผู้เขียน, CC BY 4.0)

ใช้ไม้นุ่น ไม้ทองหลาง หรือไม้ขนุน ทำเป็นรูปคล้ายเรือ ยาวประมาณ 90 ซม. สูงประมาณ 10-13 ซม.

ขุดหลุมกลมขนาดเท่ากันคล้ายหลุมขนมครก 2 แถว แถวละ 7 หลุม กว้างประมาณ 8-9 ซม. ลึกประมาณ 4-5 ซม. ที่ปลายทั้งสองข้างขุดหลุมใหญ่ข้างละหลุม กว้างประมาณ 10-13 ซม. กลมหรือสามเหลี่ยม เรียกแม่เริน (แม่เรือน) หัวแม่เริน หรือหัวเมือง

นิยมใช้เมล็ดสวาด กลมรี เปลือกแข็งสีเทาอ่อน เบา ทน หรือเมล็ดมะขามสุก ดินเหนียวปั้นตากแห้งไม่นิยมเพราะไม่ทนและเปื้อนมือ ปัจจุบันนิยมใช้ลูกแก้ว

ภาพหมากขุมจริง (ลูกหมากในภาพเป็นลูกปัดไม้) (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ไม่ระบุผู้เขียน, CC BY 4.0)

ผู้เล่น 2 คนนั่งคนละข้าง ใส่ลูกหมากหลุมละ 7 ลูกทั้ง 7 หลุม เว้นหัวเมือง รอบแรกเดินพร้อมกัน (แข่งเมือง) หยิบลูกจากหลุมเมืองของตน เดินจากขวาไปซ้าย ใส่หลุมละ 1 ลูก รวมหัวเมืองของตน ข้ามหัวเมืองฝ่ายตรงข้าม ลูกสุดท้ายตกหลุมที่มีลูก ให้หยิบทั้งหลุมเดินต่อ ตกหลุมว่างคือหมากตาย ถ้าตายในฝั่งตน กินหลุมตรงข้ามเข้าหัวเมือง (กินแทน) รอบต่อไปผลัดกันเดิน หลุมที่ไม่มีลูกเรียกเมืองหม้าย ใครมีเมืองหม้ายมากกว่าเป็นฝ่ายแพ้

เกมนี้มีชื่อต่างกันในแต่ละประเทศ เช่น ฟิลิปปินส์เรียกสุงกะ (Sunga) ชาวมาเลย์เรียกคงกัก ระวังสิ่วและมีดขณะขุดหลุม แหล่งข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน "หมากขุม" ไม่ระบุผู้เขียน (สัญญาอนุญาต CC BY 4.0) **ข้อจำกัด** ไม่มีรายการสินค้าสำหรับไม้นุ่น ไม้ทองหลาง หรือไม้ขนุน รายการวัสดุระบุไม้เนื้ออ่อน มีด สิ่ว กระดาษทราย และลูกแก้ว