Saignée de laque — Collecte naturelle de laque pour la laquerie birmane

သစ်ဆီပင် (Gluta usitata, ယခင်အမည် Melanorrhoea usitata) သည် Anacardiaceae မျိုးရင်းဝင် အပင်ဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်း၊ လာအို၊ ကမ္ဘောဒီးယားတို့တွင် ပေါက်ရောက်ပါသည်။ အပင်သည် အမြင့် ၁၅-၂၅ မီတာ ရှိပြီး အပူပိုင်းနှင့် သမပိုင်းသစ်တောများတွင် ကြီးထွားပါသည်။ အပင်၏ အခေါက်ကို ခြစ်လိုက်သောအခါ အနက်ရောင် ကျစ်လစ်သော အစေးထွက်လာပြီး ၎င်းကို သစ်ဆီဟု ခေါ်ပါသည်။ ဤအစေးသည် မြန်မာ့ယွန်းထည်ထုတ်လုပ်ရေး၏ အဓိက ကုန်ကြမ်းဖြစ်ပါသည်။ ပုဂံမြို့ကို ဗဟိုပြုသော ယွန်းထည်အစဉ်အလာသည် နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀ ကျော် သမိုင်းရှိပါသည်။

သစ်ဆီအစေးတွင် laccol (catechol ဆင်းသက်လာသော ဓာတုပစ္စည်း) ပါဝင်ပြီး ၎င်းသည် urushiol နှင့် ဆက်စပ်ကာ လူအများစုတွင် ပြင်းထန်သော အရေပြားယားယံခြင်း (contact dermatitis) ဖြစ်စေပါသည်။ ဂျပန် urushi (Toxicodendron vernicifluum မှ) ထက် ဓာတုဖွဲ့စည်းပုံ ကွဲပြားသော်လည်း ဓာတ်မတည့်မှုသည် ပိုပြင်းထန်နိုင်ပါသည်။ လက်အိတ်ရှည် (ရာဘာ သို့မဟုတ် nitrile)၊ လက်ရှည်အင်္ကျီ၊ ခြေအိတ်ရှည်၊ ဘွတ်ဖိနပ်၊ မျက်မှန် (goggles) ဝတ်ဆင်ရပါမည်။ အရေပြားထိတွေ့ပါက ချက်ချင်း ဆပ်ပြာရေဖြင့် ဆေးကြောရပါမည်။ ခြစ်ယူစဉ် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် သန့်ရှင်းသော ရေနှင့် ဆပ်ပြာ အသင့်ထားရပါမည်။

သစ်ဆီပင်ကို ခြစ်ယူရန် အသက် ၁၀ နှစ်အထက် ရှိရပါမည်။ အသက် ၁၅-၂၅ နှစ်ကြား သစ်ပင်များသည် အကောင်းဆုံး အစေးထွက်နှုန်းရှိပါသည်။ ပင်စည်လုံးပတ် အနည်းဆုံး ၃၀ စင်တီမီတာ ရှိသော ကျန်းမာသန်စွမ်းသည့် အပင်ကို ရွေးပါ။ အခေါက်အရောင်သည် မီးခိုးရောင်မှ အညိုရောင်ဖြစ်ပြီး ချောမွတ်သော အခေါက်ရှိသည့် အပင်ကို ရွေးရပါမည်။ အခေါက်ပေါ်တွင် ယခင်ခြစ်ရာ အမာရွတ်များ ရှိပါက ၎င်းနေရာကို ရှောင်ပြီး သစ်လွင်သော အခေါက်ကို ရွေးပါ။ ရောဂါရှိသော သို့မဟုတ် အသွင်မကျသော အပင်ကို ခြစ်ခြင်းမပြုပါနှင့်။

ခြစ်ယူရေးအတွက် လိုအပ်သော ကိရိယာများကို ကြိုတင်ပြင်ဆင်ထားပါ။ ခြစ်ယူရန် ထက်ရှသော ခြစ်ဓား (scraping knife) လိုအပ်ပါသည် — ဓါးသွားအရှည် ၅-၈ စင်တီမီတာ ရှိပြီး ကောက်ညွှတ်သော ပုံသဏ္ဍာန်ဖြစ်ပါသည်။ အစေးစုဆောင်းရန် ဝါးခွက် (bamboo cup) ၃-၅ ခု ပြင်ဆင်ပါ — ဝါးခွက်ကို ပင်စည်ပေါ်တွင် တပ်ဆင်၍ အစေးကို လက်ခံပါသည်။ ခွက်ကို ကပ်ရန် ရွံ့ (clay) သို့မဟုတ် ကြိုးသုံးပါ။ စစ်ထုတ်ရန် သန့်ရှင်းသော ပိတ်စ (muslin cloth) လည်း လိုအပ်ပါသည်။

သစ်ဆီခြစ်ယူခြင်းကို ညဘက် သို့မဟုတ် မနက်စောစော (နံနက် ၄-၇ နာရီ) တွင် ပြုလုပ်ရပါသည်။ အေးမြသော အပူချိန်တွင် အစေးစီးဆင်းမှု ပိုကောင်းပြီး အခိုးပျံခြင်း နည်းပါသည်။ မိုးရာသီအပြီး (အောက်တိုဘာ-ဒီဇင်ဘာ) သည် ခြစ်ယူရန် အကောင်းဆုံး ရာသီဖြစ်ပါသည် — အပင်တွင် ရေငွေ့ပြည့်ဝပြီး အစေးထွက်နှုန်း မြင့်မားပါသည်။ ပြင်းထန်သော နေပူအောက်တွင် ခြစ်ခြင်းကို ရှောင်ပါ — အစေးသည် အလွန်မြန်ဆန်စွာ ခြောက်သွေ့သွားပါမည်။

ခြစ်ယူမည့် အခေါက်ဧရိယာကို ကြိုတင် သန့်ရှင်းပါ။ ညစ်ညမ်းနေသော အခေါက်၊ မှို၊ ညှိုးများကို ဖယ်ရှားပါ။ မြေပြင်မှ ၀.၅-၁.၅ မီတာ အမြင့်တွင် ခြစ်ယူမည့် ဧရိယာကို သတ်မှတ်ပါ။ ပင်စည်တစ်ဝိုက် အနံ ၃၀-၅၀ စင်တီမီတာ အကျယ်ကို ခြစ်ယူရန် ရွေးချယ်ပါ — တစ်ကြိမ်တွင် ပင်စည်ပတ်လည်တစ်ခြမ်းသာ ခြစ်ရပါမည်။ ကျန်တစ်ခြမ်းကို ချန်ထားခြင်းဖြင့် အပင်ကို အသက်ရှင်စေပါသည်။

ခြစ်ဓားဖြင့် အခေါက်ကို ထောင့်ချိုး (herringbone pattern) ပုံစံဖြင့် ခြစ်ပါ။ အလယ်ဗဟိုတွင် ဒေါင်လိုက် ကြောင်းတစ်ခုခြစ်ပြီး ထိုကြောင်းမှ ဘယ်ညာ ထောင့်ချိုးပြုလုပ်ပါ — ထောင့် ၃၀-၄၅ ဒီဂရီ။ ခြစ်ရာအတိမ် ၂-၃ မီလီမီတာ သာဖြစ်ရပါမည် — အခေါက်ကိုသာ ဖြတ်ပြီး အတွင်းသားထိ မခြစ်ရပါ။ အခေါက်အောက်ရှိ cambium အလွှာကို ထိခိုက်ပါက အပင်ကို ထိခိုက်ပျက်စီးစေပါသည်။ ခြစ်ရာတစ်ခုစီ အကြား ၂-၃ စင်တီမီတာ အကွာအဝေး ထားပါ။ အစေးသည် ခြစ်ရာများအတိုင်း စီးဆင်းပြီး အောက်ဘက်ရှိ ဝါးခွက်ထဲသို့ ကျဆင်းပါသည်။

ခြစ်ရာ အောက်ဘက်တွင် ဝါးခွက်ကို ရွံ့ သို့မဟုတ် ကြိုးဖြင့် ကပ်တပ်ပါ။ ခွက်၏ အပေါ်ဘက်ကို ပင်စည်နှင့် တွဲကပ်ထားပြီး အစေးစီးဆင်းလာသည်ကို လက်ခံပါ။ အစေးသည် ညတစ်ညတွင် တဖြည်းဖြည်း စီးဆင်းပါသည်။ သစ်ပင်တစ်ပင်လျှင် တစ်ကြိမ်ခြစ်ယူရာတွင် အစေး ၁၀၀-၃၀၀ မီလီလီတာ ရရှိပါသည်။ ခွက်ကို မနက်တွင် သိမ်းဆည်းပါ — ရေရှည်ထားပါက နေရောင်ကြောင့် အစေးခြောက်သွေ့သွားပါမည်။

စုဆောင်းရရှိသော စိမ်းအစေး (raw thitsi) ကို ပိတ်စ (muslin cloth) ဖြင့် စစ်ထုတ်ပါ။ အခေါက်အပိုင်းအစများ၊ အမှုန်များ၊ ပိုးကောင်များကို ဖယ်ရှားပါ။ စစ်ထုတ်ခြင်းကို အမြန်ပြုလုပ်ပါ — လေနှင့် ထိတွေ့ပါက အစေးသည် ဓာတ်တိုးပြီး (oxidation) မီးခိုးရောင်မှ အနက်ရောင်သို့ ပြောင်းလဲပါသည်။ စစ်ထုတ်ပြီးနောက် ကျန်ရှိသော အစေးကို ဝါးခွက်များမှ ခြစ်ဓားဖြင့် ခြစ်ယူပါ — မည်သည့်အစေးကိုမျှ မဖြုန်းတီးပါနှင့်။

အရည်အသွေးကောင်းသော သစ်ဆီအစေးသည် ညီညာသော အနက်ရောင်ရှိပြီး ကျစ်လစ်ပြီး ပျစ်ပါသည်။ ချည်မျှင်ပုံသဏ္ဍာန်ကဲ့သို့ ဆွဲဆန့်နိုင်ရပါမည်။ အနံ့သည် ပြင်းထန်ပြီး ထူးခြားသော အနံ့ရှိပါသည်။ ရေနှင့် ရောနေသော သို့မဟုတ် မှိုတက်နေသော အစေးကို စွန့်ပစ်ပါ။ Laccol ဓာတုပစ္စည်းသည် စိုစွတ်သော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် polymerize ဖြစ်ပါသည် — ဤဂုဏ်သတ္တိသည် ယွန်းထည်ကို မာကျောခိုင်ခံ့စေပါသည်။ ဂျပန် urushi နှင့် မတူဘဲ မြန်မာ့သစ်ဆီတွင် laccol သည် အဓိကဓာတုပစ္စည်းဖြစ်ပြီး ဂျပန်တွင် urushiol ဖြစ်ပါသည်။

စစ်ထုတ်ပြီး အစေးကို လေလုံသော ဝါးဘူး (bamboo container) သို့မဟုတ် အမှောင်ရောင်ဖန်ဘူး (dark glass jar) တွင် သိုလှောင်ပါ။ လေနှင့် ထိတွေ့ခြင်းသည် ဓာတ်တိုးမှု (oxidation) ဖြစ်စေပြီး အစေးကို မလိုအပ်ဘဲ ခြောက်သွေ့စေပါသည်။ ဘူးကို ပြည့်အောင် ထည့်ပြီး အဖုံးကို တင်းတင်းပိတ်ပါ — ဘူးအတွင်း လေနေရာ တတ်နိုင်သမျှ မချန်ပါနှင့်။ အေးမြသော အမှောင်ထဲတွင် သိမ်းဆည်းပါ။ ကောင်းစွာ သိုလှောင်ထားသော စိမ်းအစေးကို ရက်သတ္တပတ်များစွာ အသုံးပြုနိုင်ပါသည်။

ရေရှည်တည်တံ့သော ခြစ်ယူခြင်းအတွက် သစ်ပင်ကို ရာသီကုန်ပြီးနောက် အနားပေးရပါမည်။ ခြစ်ယူထားသော အခေါက်သည် ၂-၃ နှစ်အတွင်း ပြန်လည်ပေါက်ရောက်ပါသည်။ တစ်ရာသီလျှင် ပင်စည်၏ တစ်ခြမ်းသာ ခြစ်ပြီး နောက်ရာသီတွင် ကျန်တစ်ခြမ်းကို ခြစ်ပါ။ ဤပုံစံဖြင့် သစ်ပင်ကို ဆယ်စုနှစ်များစွာ ခြစ်ယူနိုင်ပါသည်။ လွန်ကဲစွာ ခြစ်ယူခြင်းသည် အပင်ကို အားနည်းစေပြီး သေဆုံးစေနိုင်ပါသည်။ မျိုးဆက်သစ် စိုက်ပျိုးခြင်းဖြင့် သစ်ဆီအရင်းအမြစ်ကို ထိန်းသိမ်းပါ။

သစ်ဆီအစေး အရေပြားပေါ်သို့ ထိတွေ့မိပါက ချက်ချင်း ဆပ်ပြာရေဖြင့် ကောင်းစွာ ဆေးကြောပါ။ ရေအမြောက်အမြား သုံးပြီး အနည်းဆုံး ၁၅ မိနစ် ဆေးကြောပါ။ Urushiol ဆက်စပ် ဓာတုပစ္စည်းများသည် အရေပြားအတွင်းသို့ မြန်ဆန်စွာ စိမ့်ဝင်ပါသည်။ ဓာတ်မတည့်မှု လက္ခဏာများ (အနီရောင်ဖောင်းပွခြင်း၊ ယားယံခြင်း၊ ဖုအကျိတ်ထခြင်း) သည် ၁၂-၇၂ နာရီ အတွင်း ပေါ်ပေါက်နိုင်ပါသည်။ ပြင်းထန်သော ဓာတ်မတည့်မှု ဖြစ်ပါက ဆေးရုံသို့ သွားပါ။ မျက်လုံးထဲ ဝင်မိပါက ချက်ချင်း ရေဖြင့် ဆေးကြောပြီး အရေးပေါ် ဆေးကုသမှု ခံယူပါ။ ပထမဆုံးအကြိမ် ခြစ်ယူသူများသည် အတွေ့အကြုံရှိသူနှင့် အတူလုပ်ဆောင်ရပါမည်။

စိမ်းအစေး (raw thitsi) ကို ယွန်းထည်အတွက် အသုံးပြုရန် နောက်ထပ် ပြုပြင်ရပါသည်။ အစေးကို ပွင့်လင်းသော ခွက်တွင် ထည့်ပြီး ဖြည်းညင်းစွာ မွှေနှောက်ကာ ရေငွေ့ကို ခိုးယူပါ — ဤလုပ်ငန်းကို naya thitsi (cooked lacquer) ပြုလုပ်ခြင်းဟု ခေါ်ပါသည်။ မြန်မာ့ယွန်းထည်ထုတ်လုပ်ရေးတွင် သစ်ဆီကို ဝါးကွန်ယက်ပေါ်တွင် အလွှာလိုက် လိမ်းကျံပါသည် — အလွှာတစ်ခုစီကို စိုစွတ်သော ပတ်ဝန်းကျင်တွင် ခြောက်သွေ့စေပါသည် (laccol သည် အစိုဓာတ်ဖြင့် polymerize ဖြစ်ပါသည်)။ မြန်မာ့ယွန်းထည် (ယွန်းထည်) သည် ခိုင်ခံ့ပြီး လှပသော ယဉ်ကျေးမှု အမွေအနှစ်ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် အသိအမှတ်ပြုခံရပါသည်။