رنگرزی آبی با حوض ادرار وَد — روش تخمیری که اروپا را رنگین کرد

به پیگمنت خشک نیلی ورس نیاز دارید — پودر آبی غلیظی که از برگ‌های ورس با خیساندن، کوبیدن و خشک کردن به دست می‌آید (به نقشه‌راه همراه «استخراج رنگ نیلی از برگ‌های ورس» مراجعه کنید). برای یک حوض کوچک رنگرزی ۱۰۰ تا ۲۰۰ گرم پشم، از ۲۰ تا ۳۰ گرم پیگمنت خشک نیلی ورس استفاده کنید. اگر دسترسی به نیلی ورس ندارید، پودر نیلی طبیعی از Indigofera tinctoria دقیقاً همین نتیجه را می‌دهد — شیمی آن یکسان است، فقط از گیاه دیگری به دست آمده است. هرچه پیگمنت خشک تیره‌تر و آبی‌تر باشد، رنگ قوی‌تری دارد.

روش سنتی از ادرار انسان بایر استفاده می‌کند که به مدت ۷ تا ۱۴ روز در یک ظرف سرپوشیده (نه کاملاً درزبندی‌شده) نگهداری شده است. در این مدت، باکتری‌ها اوره موجود در ادرار را به آمونیاک تبدیل می‌کنند — مایع به شدت قلیایی می‌شود و بوی تند آمونیاک می‌دهد. برای یک وات کوچک به حدود ۵ لیتر نیاز دارید. جایگزین مدرن، اوره دانه‌ای است که در آب گرم حل می‌شود: ۱۰۰ گرم اوره به ازای هر لیتر آب، به همراه یک قاشق غذاخوری سودا اش (کربنات سدیم) برای افزایش pH. هر دو روش همان ترکیب شیمیایی را فراهم می‌کنند: محیطی قلیایی و احیاکننده.

از یک کوزه بزرگ سفالی، سطل پلاستیکی درجه غذایی، یا قابلmه استیل ضدزنگ استفاده کنید — هر ظرف غیرواکنشی که حداقل ۸ لیتر گنجایش داشته باشد. ظرف باید پوشانده شود اما به‌طور کامل هوابندی نشود تا گازهای تخمیر بتوانند خارج شوند و در عین حال سطح از هوا محافظت شود. یک درپوش با اندازه نامناسب یا یک پارچه که روی دهانه بسته شده باشد مناسب است. ظرف را در مکانی گرم قرار دهید (دمای ۲۵ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد ایده‌آل است — یک اتاق گرم، نزدیک رادیاتور، یا در فضای باز در تابستان). تخمیر برای پیش‌رفت به گرما نیاز دارد. در فضای باز یا در یک ساختمان جانبی با تهویه مناسب کار کنید — بوی آمونیاک بسیار شدید است.

رنگدانه نیلی ورنگ (woad) را به پودری ریز آسیاب کنید. با مقدار کمی ادرار قدیمی یا محلول اوره خمیری درست کنید، سپس این خمیر را به تمام حجم مایع قلیایی درون ظرف اضافه کنید. به آرامی اما کاملاً هم بزنید — هدف این است که نیلی بدون ورود هوای اضافی به طور یکنواخت پخش شود (هوا نیلی را دوباره اکسید می‌کند، که برعکس چیزی است که شما نیاز دارید). مایع تیره و گل‌آلود آبی‌سبز خواهد بود. در صورت نیاز آب گرم اضافه کنید تا حجم کل حدود ۶ تا ۸ لیتر شود.

ظرف را بپوشانید و در جای گرم قرار دهید. روزی یک یا دو بار به آرامی و با حداقل هم‌زدن، هم بزنید، زیرا هر بار هم‌زدن اکسیژن وارد می‌کند. باکتری‌های موجود در ادرار (یا باکتری‌های موجود در محیط) شروع به مصرف اکسیژن و تخمیر مواد آلی می‌کنند و شرایط بی‌هوازی لازم برای احیای نیل را ایجاد می‌کنند. طی ۳ تا ۷ روز، حوض تغییر می‌کند: سطح آن جلای فلزی مسی‑برنزی پیدا می‌کند (نام «گل»)، مایع زیر سطح از آبی مات به زرد‌سبز شفاف تغییر می‌کند و بوی آن تشدید می‌شود. رنگ زرد‌سبز نشانه آن است که نیل به لوکو-ایندیگو، یعنی شکل محلول، احیا شده است.

حوضچه زمانی آماده است که سه نشانه ظاهر شود: (۱) یک درخشش فلزی مسی‌رنگ روی سطح — این نشان می‌دهد نیل اکسیدشده لایه‌ای نازک در محل تماس مایع با هوا تشکیل داده است، (۲) مایع زیر سطح به‌جای آبی، زرد-سبز شفاف است — یعنی نیل در حالت احیاشده و محلول خود قرار دارد، و (۳) بوی آن به‌شدت آمونیاکی است اما با طبع تخمیری متمایز. یک نوار پارچه سفید را داخل حوضچه فرو ببرید، دو دقیقه نگه دارید، سپس بیرون بیاورید. اگر پارچه زردسبز بیرون بیاید و در کمتر از ۳۰ ثانیه در هوا آبی شود، حوضچه درست کار می‌کند. اگر وقتی بیرونش می‌آورید پارچه آبی باشد، حوضچه هوای بیش‌ازحد دارد و احیا نشده است. کمتر هم بزنید و یک روز دیگر صبر کنید.

نیل به ماده تثبیت‌کننده (مordant) نیاز ندارد — این رنگ به‌صورت مکانیکی درون ساختار الیاف می‌چسبد، نه از نظر شیمیایی به پروتئین. پشم را در آب گرم از قبل خیس کنید و آب اضافی آن را بفشارید. پشم را به آرامی در وان فرو ببرید و زیر سطح مایع هل دهید. از پاشیدن آب یا هم‌زدن خودداری کنید — هر حباب هوایی که وارد وان شود، بخشی از نیل احیاشده را دوباره اکسید می‌کند و حمام رنگ را ضعیف می‌سازد. پشم را کاملاً زیر مایع قرار دهید و بدون هم‌زدن بگذارید خیس بخورد. دستکش بپوشید — مایع قلیایی برای پوست آزاردهنده است.

پشم را به مدت ۱۵ تا ۳۰ دقیقه زیر آب نگه دارید. یک یا دو بار به آرامی آن را برگردانید و همیشه آن را زیر سطح مایع نگه دارید. نیلی احیا شده (لوکو-نیلی) در حال نفوذ به تار پشم است — پشم در زیر آب به رنگ زرد-سبز دیده می‌شود، نه آبی. این طبیعی است. رنگ آبی تنها پس از خارج کردن پشم و قرار گرفتن آن در معرض هوا ظاهر می‌شود. خیس ماندن طولانی‌تر رنگ عمیق‌تری می‌دهد، اما حدی عملی وجود دارد — پس از حدود ۳۰ دقیقه، سرعت جذب به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد.

پشم را به آرامی از حوض بیرون بیاورید و اجازه دهید مایع اضافی به داخل ظرف بازگردد. به آرامی بالای حوض فشار دهید. سپس پشم را روی یک قفسه یا طناب رخت در هوای آزاد پهن کنید. در عرض چند ثانیه، جادو رخ می‌دهد: پشم زرد-سبز به آبی-سبز تبدیل می‌شود، سپس با اکسید شدن دوباره لوکو-ایندیگو توسط اکسیژن جو به رنگدانه نامحلول ایندیگو، به آبی تیره‌تر می‌گراید — که اکنون به طور دائم در داخل رشته‌های پشم به دام افتاده است. اکسیداسیون برای توسعه کامل رنگ ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد. این همان لحظه‌ای است که هزاران سال رنگرزان را شگفت‌زده کرده است — رنگی که از خود هوا پدید می‌آید.

یک بار غوطه‌وری رنگی از آبی کم‌رنگ تا آبی متوسط می‌دهد. برای رنگ تیره‌تر، پشم را دوباره غوطه‌ور کنید: اجازه دهید به مدت ۲۰ دقیقه کاملاً در هوا اکسید شود، سپس آن را دوباره به مدت ۱۵ تا ۳۰ دقیقه در وان فرو ببرید و دوباره اکسید کنید. هر چرخه لایه‌ای دیگر از نیلی به آن می‌افزاید. رنگرزان سنتی معمولاً برای آبی غنی و عمیق ۳ تا ۵ بار غوطه‌وری انجام می‌دادند. پارچه‌های رنگ‌شده با ورس در قرون وسطی بر اساس تعداد غوطه‌وری درجه‌بندی می‌شدند — هر غوطه‌وری اضافی رنگ را تیره‌تر و قیمت را بالاتر می‌برد. آبی سرمه‌ای بسیار تیره ممکن است ۸ تا ۱۰ بار غوطه‌وری در طی چند روز نیاز داشته باشد.

پس از آخرین غوطه‌وری و اکسیداسیون، پشم را با آب تمیز بشویید — ابتدا با آب سرکه (یک قاشق غذاخوری در هر لیتر) شروع کنید تا باقی‌مانده قلیایی خنثی شود، سپس با آب ساده بشویید تا آب شفاف شود. مقداری نیل سطحی به صورت ذرات ریز آبی شسته می‌شود — این امر طبیعی است. نیل جذب‌شده درون الیاف پایدار است. در سایه آویزان کنید تا خشک شود. آبی ودّ یکی از مقاوم‌ترین رنگ‌های طبیعی در برابر نور و شستشو است — منسوجات رنگ‌شده با ودّ که از محوطه‌های باستان‌شناسی به دست آمده‌اند، پس از هزار سال هنوز آبی هستند.

حوض تخمیر یک سامانه زنده است — باکتری‌ها تا زمانی که غذا و گرما داشته باشند به کار خود ادامه می‌دهند. پس از رنگرزی، حوض را بپوشانید و گرم نگه دارید. به‌طور دوره‌ای به آن خوراک دهید: یک فنجان ادرار کهنه یا یک قاشق غذاخوری اوره حل‌شده در آب اضافه کنید. اگر حوض دیگر احیا نکند (پارچه آزمایشی به‌جای زرد-سبز، آبی بیرون بیاید)، ممکن است به قلیائیت بیشتری نیاز داشته باشد — سودای شوینده اضافه کنید — یا غذای بیشتری برای باکتری‌ها. یک حوض تخمیر که به‌خوبی نگهداری شود می‌تواند هفته‌ها یا ماه‌ها کار کند و دسته به دسته رنگ کند. کارگاه‌های رنگرزی تاریخی حوض‌های خود را سال‌ها در حال کار نگه می‌داشتند و مانند مایه ترش خمیر، با دقت از آن‌ها مراقبت می‌کردند.