ସାବାଇ ଘାସ ସଂଗ୍ରହ ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତି — ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ତନ୍ତୁ ଫସଲ

ସାବାଇ ଘାସ (Eulaliopsis binata) ଏକ ବହୁବର୍ଷୀୟ ଘାସ ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଏସିଆରେ ମୂଳ। ଓଡ଼ିଆରେ ଏହାକୁ ବାବୁଇ ଘାସ କୁହାଯାଏ। ଏହା ୩୦-୬୦ ସେ.ମି. ଉଚ୍ଚ ହୁଏ ଓ ଝୁଣ୍ଡ ଆକାରରେ ବଢ଼େ। ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପତଳା ଓ ଶକ୍ତ। ଏହା ପାହାଡ଼ ଢାଳ, ଅନୁର୍ବର ଜମି ଓ ପଥୁରିଆ ମାଟିରେ ଭଲ ଭାବରେ ବଢ଼େ ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଫସଲ ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ଓଡ଼ିଶାର ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଓ କେଉଁଝର ଜିଲ୍ଲାର ଆଦିବାସୀ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଏହା ଜୀବିକାର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ସ। ଏହା ଦଉଡ଼ି, ଚାଟେଇ, ବାସ୍କେଟ୍ ଓ କାଗଜ ଶିଳ୍ପ (ଭାରତୀୟ କାଗଜ ଶିଳ୍ପରେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ୟବହାର) ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ସାବାଇ ଘାସ ସଂଗ୍ରହ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ପତ୍ର ସୁନେଲୀ ବା ଖରା ରଙ୍ଗ ହୁଏ। ସବୁଜ ଘାସ ଅପରିପକ୍ୱ — ଏହାକୁ କାଟିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବର୍ଷା ପରେ (ଅକ୍ଟୋବର-ନଭେମ୍ବର) ଓ ଶୀତ ଋତୁରେ (ଜାନୁଆରୀ-ଫେବ୍ରୁଆରୀ) — ବର୍ଷରେ ଦୁଇଥର ସଂଗ୍ରହ ସମ୍ଭବ। ପତ୍ର ଶୁଖିଲା ଓ ନମନୀୟ ଅନୁଭବ ହେବା ଉଚିତ — ଭଙ୍ଗୁର ହେଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୁଖିଯାଇଛି। ଘାସ ଝୁଣ୍ଡର ମଝିରେ ନୂଆ ସବୁଜ ଅଙ୍କୁର ଦେଖାଯିବ — ଏହା ମୂଳ ସକ୍ରିୟ ଥିବାର ଚିହ୍ନ।

ସାବାଇ ଘାସ କାଟିବା ପାଇଁ ଏକ ଧାରୁଆ କାସ୍ତା (sickle) ଆବଶ୍ୟକ। କାସ୍ତା ଧାରୁଆ ହେବା ଜରୁରୀ — ଭୋଟା କାସ୍ତା ଘାସକୁ ଟାଣି ଛିଣ୍ଡିଦିଏ ଯାହା ମୂଳକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଏ। ବନ୍ଧା ପାଇଁ ଦଉଡ଼ି ବା ନଡ଼ା ରଖନ୍ତୁ। ବୋଝ ବହନ ପାଇଁ ବଡ଼ ଥଳି ବା ବାଉଁଶ ଟୋକେଇ ଆଣନ୍ତୁ। ହାତ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ଲୋଭ୍ସ ପିନ୍ଧନ୍ତୁ — ଘାସର ଧାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ହାତ କାଟିପାରେ।

ଘାସକୁ ମାଟି ସ୍ତରରେ କାଟନ୍ତୁ — ଝୁଣ୍ଡର ଯଥାସମ୍ଭବ ନିମ୍ନରୁ। ଏକ ହାତରେ ଘାସ ଝୁଣ୍ଡ ଧରନ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ କାସ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କାଟନ୍ତୁ। ମୂଳ ଉପାଡ଼ନ୍ତୁ ନାହିଁ — ମୂଳ ମୁକୁଟରୁ ୨-୩ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ନୂଆ ଘାସ ବଢ଼ିଆସିବ। ଏହା ସାବାଇ ଘାସର ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତି — ଉଦ୍ଭିଦ ବହୁବର୍ଷୀୟ, ସାର ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ନାହିଁ, ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ପୁନଃବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଗୋଟିଏ ଝୁଣ୍ଡ କାଟିସାରିବା ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଝୁଣ୍ଡକୁ ଯାଆନ୍ତୁ।

କାଟିଥିବା ଘାସକୁ ଛୋଟ ବୋଝରେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ — ପ୍ରତ୍ୟେକ ବୋଝର ବ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ ୧୫-୨୦ ସେ.ମି.। ବନ୍ଧା ପାଇଁ ଘାସର କିଛି ଡାଳ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ ବା ଦଉଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତୁ। ବୋଝ ଅତ୍ୟଧିକ ବଡ଼ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ — ଛୋଟ ବୋଝ ସମାନ ଭାବରେ ଶୁଖେ। ବୋଝଗୁଡ଼ିକୁ ବାଉଁଶ ଟୋକେଇରେ ସଜାଡ଼ନ୍ତୁ ବା ବହନ ଯୋଗ୍ୟ ଗଣ୍ଠିରେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ। ଏକ ସଂଗ୍ରହ ସେସନ୍ ରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ୧୫-୨୫ କିଲୋଗ୍ରାମ ସବୁଜ ଘାସ ସଂଗ୍ରହ କରିପାରିବ।

କାଟିଥିବା ଘାସ ବୋଝକୁ ଖୋଲା ରୋଦରେ ଶୁଖାନ୍ତୁ। ଘାସକୁ ପତଳା ସ୍ତରରେ ବିଛାନ୍ତୁ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଅଂଶ ରୋଦ ପାଇବ। ୨-୩ ଦିନ ରୋଦରେ ଶୁଖାନ୍ତୁ, ମଝିରେ ଥରେ ଓଲଟାନ୍ତୁ। ଭଲ ଭାବରେ ଶୁଖିଲେ ଘାସ ହାଲୁକା, ସୁନେଲୀ ରଙ୍ଗ ହୁଏ ଓ ଭାଙ୍ଗିଲେ ଟକ୍ ଶବ୍ଦ ହୁଏ। ବର୍ଷାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତୁ — ଭିଜିଲେ ଫିମ୍ପି ଧରେ ଓ ଘାସ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିଲା ଘାସ ସଂରକ୍ଷଣ ସମୟରେ ଫିମ୍ପି ଧରିଯାଏ।

ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଲମ୍ବ ଅନୁସାରେ ଛାଣନ୍ତୁ। ଲମ୍ବ ଡାଳ (୪୦-୬୦ ସେ.ମି.) ଦଉଡ଼ି ତିଆରି ପାଇଁ ଉତ୍ତମ। ଛୋଟ ଡାଳ (୨୦-୪୦ ସେ.ମି.) ଚାଟେଇ ଓ ବାସ୍କେଟ୍ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଭଙ୍ଗା ବା ନଷ୍ଟ ଡାଳ ଅଲଗା କରନ୍ତୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଅଲଗା ବୋଝରେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ। ସଠିକ୍ ଛାଣିବା ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଦାମ ମିଳେ — କାଗଜ ଶିଳ୍ପ ଶୁଖିଲା ସାବାଇ ପ୍ରତି କିଲୋଗ୍ରାମ ୩-୫ ଟଙ୍କାରେ କିଣେ (ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଦାମ ବଦଳେ)।

ଦଉଡ଼ି ତିଆରି ପାଇଁ ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ପାଣିରେ ୩୦-୬୦ ମିନିଟ୍ ଭିଜାନ୍ତୁ। ଭିଜା ଘାସ ନମନୀୟ ହୁଏ ଓ ବଟାଇବା (twisting) ସମୟରେ ଭାଙ୍ଗେ ନାହିଁ। ଅତ୍ୟଧିକ ଭିଜାନ୍ତୁ ନାହିଁ — ୧ ଘଣ୍ଟାରୁ ଅଧିକ ଭିଜାଇଲେ ଘାସ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ। ଘାସ ସାମାନ୍ୟ ଆର୍ଦ୍ର ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବଟାଇବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିଲା ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିଜା ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ।

୫-୮ ଟି ଭିଜା ଘାସ ଡାଳ ନିଅନ୍ତୁ ଓ ଗୋଟିଏ ପ୍ରାନ୍ତରୁ ଧରନ୍ତୁ। ଡାଳଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗକୁ ଘଡ଼ି ଦିଗରେ (clockwise) ବଟାନ୍ତୁ, ଓ ଦୁଇ ଭାଗକୁ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଘଡ଼ି ବିପରୀତ ଦିଗରେ (counter-clockwise) ଗୁଡ଼ାନ୍ତୁ। ଏହି ଦ୍ୱି-ଦିଗ ବଟାଇ ଦଉଡ଼ିକୁ ଶକ୍ତ ଓ ସ୍ଥାୟୀ କରେ — ଖୋଲିଯାଏ ନାହିଁ। ନୂଆ ଡାଳ ଯୋଡ଼ିବା ସମୟରେ ପୁରୁଣା ଡାଳ ସହ ୫-୮ ସେ.ମି. ଓଭରଲ୍ୟାପ୍ ରଖନ୍ତୁ ଯେପରି ଜଏଣ୍ଟ ମଜବୁତ ହେବ।

ଭଲ ଗୁଣର ସାବାଇ ଦଉଡ଼ି ସମାନ ମୋଟେଇର, ଟାଣ ହେଲେ ନ ଭାଙ୍ଗିବା, ଓ ସୁନେଲୀ ରଙ୍ଗର ହେବା ଉଚିତ। ଦଉଡ଼ିରେ ଖୋଲା ବା ଦୁର୍ବଳ ଜଏଣ୍ଟ ଥିଲେ ପୁଣି ବଟାନ୍ତୁ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଖିଲା ପରେ ଦଉଡ଼ି ସାମାନ୍ୟ ମୋଟେଇ କମିଯିବ — ଏହା ସ୍ୱାଭାବିକ। ନିଜ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଦଉଡ଼ିର ଭାର ବହନ କ୍ଷମତା ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ — ୫-୮ ଡାଳରେ ତିଆରି ଦଉଡ଼ି ସାଧାରଣ ବନ୍ଧା ଓ ବୋଝ ବହନ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ।

ବିକ୍ରୟ ପାଇଁ ଶୁଖିଲା ସାବାଇ ଘାସକୁ ବଡ଼ ଗଣ୍ଠି (bale) ରେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ୍ଠି ୧୫-୨୫ କିଲୋଗ୍ରାମ ହେବା ଉଚିତ। ଗଣ୍ଠିକୁ ଦଉଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବାନ୍ଧନ୍ତୁ ଯେପରି ବହନ ସମୟରେ ଖୋଲିଯିବ ନାହିଁ। କାଗଜ ଶିଳ୍ପ, ଦଉଡ଼ି କାରଖାନା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ହାଟ (ବଜାର) ରେ ବିକ୍ରୟ କରନ୍ତୁ। କାଗଜ ଶିଳ୍ପ ପ୍ରତି କିଲୋଗ୍ରାମ ୩-୫ ଟଙ୍କା ଦିଏ (ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଦାମ ବଦଳେ)। ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦଉଡ଼ି ଅଧିକ ଦାମରେ ବିକ୍ରୟ ହୁଏ।

ଶୁଖିଲା ସାବାଇ ଘାସ ଓ ଦଉଡ଼ିକୁ ଶୁଖିଲା, ଛାୟାଦାର ସ୍ଥାନରେ ସଂରକ୍ଷଣ କରନ୍ତୁ। ମାଟିରୁ ଉପରେ ରଖନ୍ତୁ — ବାଉଁଶ ବା କାଠ ମାଚାଁ ଉପରେ ସଜାଡ଼ନ୍ତୁ। ବର୍ଷା ପାଣି ଲାଗିବା ଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତୁ — ଆର୍ଦ୍ରତା ଫିମ୍ପି ଓ ପଚନ ଆଣେ। ଉଇ (termite) ଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷଣ ସ୍ଥାନ ନିୟମିତ ଯାଞ୍ଚ କରନ୍ତୁ। ଭଲ ଭାବରେ ଶୁଖିଲା ଓ ସଠିକ୍ ସଂରକ୍ଷିତ ସାବାଇ ଘାସ ଅନେକ ମାସ ଯାଏଁ ଭଲ ରହେ।