Роман балистыг барих нь — Эргэлтийн хүчээр ажилладаг сум хаягч

Баллистууд нь калибр (D) дээр суурилсан пропорциональ системээр зохион бүтээгдсэн бөгөөд D нь эргэлтийн пүршний багцыг барих нүхний диаметр юм. Хүрз харвагч буутын хувьд Витрувий (De Architectura X.10) нүхийг хүрзний уртын найман дахийн нэгтэй тэнцүү гэж заасан. 60 см урттай хүрзний хувьд D = 60 ÷ 9 ≈ 6.7 см (67 мм) гарна. Энэ зураглалын бусад бүх хүрээний хэмжээс нь энэ нэг калибрын хэмжилтээс хамаарч тооцогдоно. (Куб язгуурын дүрэм, D = 1.1 × ∛(100 × сумны жин миная-р), нь чулуу харвагч буунд хамаарна, хүрз харвагч буунд биш.)

Баллистын хүрээ нь U хэлбэрт үүсэх хоёр босоо тулгуур (хажуугийн хавтан) ба хэвтээ хөндлөн тулгуур (трансом), мөн төвийн шугамын дагуу урагш гарсан хонхор суваг (буудлагын суваг)-аас бүрдэнэ. Бүх бүтцийн модыг нягт, зангилаагүй хатуу мод — бүс, царс, эсвэл залгуур модноос огтолно. Тулгуурын өндөр нь калибрийн 7 дахин (7D ≈ манай жишээнд 47 см) байна. Хүрээний нийт өргөн нь гаднаас гадна тал хүртэл 6.5D байна. Буудлагын суваг нь хөндлөн тулгуурын төвд холбогдож, урагш үргэлжилнэ, урт нь 18D байна. Бүх холбоосыг хонхор-шип аргаар холбож, төмөр хавчаар болон боолтоор бэхжүүл — хүрээ буу бүр дээр хүчтэй цохилтын хүчинд өртөх тул мушгиж, сулрахгүй байх ёстой.

Торсион пүршний орон сууц (модиолус) нь хүрээний хоёр талд нэг бүрт байрласан тэгш өнцөгт модон хайрцаг бөгөөд диаметр D (калибр) бүхий босоо нүхтэй бөгөөд тэр нүхээр пүршний боодол дамждаг. Орон сууц нь пүршний хүрээ бүрийн дээд ба суурь хавтан гэсэн хоёр хүнд модон хавтанг (бүр нь ойролцоогоор 3D зузаантай) пүршний хайрцгийн хоёр босоо тулгуураар холбосноос бүрдэнэ. Модыг асар их торсион хүчний дор хагарахаас сэргийлэхийн тулд пүршний нүхний дотор талыг төмөр бэхэлгээний хавтангаар бүрхэнэ. Угсарсан орон сууцаар зөв калибрын диаметртэй өрмөөр пүршний нүхийг босоо чиглэлд өрөмдөнө. Хоёр пүршний орон сууцыг үндсэн хүрээн дээр тэгш хэмтэй суурилуулах ёстой — аливаа тэгш бус байдал тэгш бус шидэлтийг үүсгэнэ.

Торсион пүрлэгийн материалыг (ишний утас, морины үсний хонх, эсвэл орчин үеийн орлуулагч болгон бат бөх шугаман олс) пүрлэгийн нүхэнд найман тоон хэлбэрээр дамжуулан, багцыг бүрэн дүүрэх хүртэл калибрын нүхийг дүүргэ. Амьтны ишний утас бол анхны материал юм. Бүх эргэлт байрлуулсан үед калибрын нүхийг чанга дүүргэх хангалттай материалыг ороо.

Пүрш боодол бүр нэг шидэх гар хүлээн авдаг — хатуу царстай модон шулуун гар хөшүүрэг, ойролцоогоор 8D урт (манай калибрт 54 см), 1.5D өргөн, 1D зузаан. Гарыг боодлын дунд өндөрт хөндлөн байдлаар пүршний боодлоор дамжуулан оруулна. Ингэснээр хүрээний тал бүрийн хоёр гар зэвсгийн тэнхлэг шугам руу дотогш чиглэнэ. Амрах байдалд (ачаалалгүй) хоёр гарыг пүршний таталтаар урагш татна; тэд босоо тэнхлэгээс ойролцоогоор 20–30 градусаар зэвсгийн урд тийш чиглэнэ. Цөмрөх үед гарыг арагш заах хүртэл хойш эргүүлнэ — энэ нь хадгалагдсан энергийн байдал юм.

Пүршний нүх бүрийн дээд ба доод талд пүршний багц эргэн ороох эргэдэг диск (epizygis) суулгана. Дискний захад нүхнүүд (дугуйны дагуу ойролцоогоор 16–20 нүх) байрлаж, хүрээн дээрх бэхлэгдсэн түгжих зүүтэй тохирно. Дискийг нэг нүхний байрлалаар эргүүлэхэд пүршний бүх багц нэг нүхний алхмаар мушгирч, хүч нэмэгдэнэ. Ачаалал дор диск буцаж эргэхгүйн тулд ratchet механизм суулгана: пүрштэй төмөр хавчаар (pawl) захын нүхэнд орно. Хүч тохируулахдаа: хавчаарыг суллаж, төмөр шанаг ашиглан дискийг шаардлагатай хэмжээгээр эргүүлээд, хавчаарыг дахин шүдэнд оруулна. Энэ механизм нь пүрш бүрийг хоёр талдаа тэнцүү хүчтэй болгохоор тус тусад нь нарийн тохируулах боломжтой бөгөөд шулуун нисдэг сумны хувьд зайлшгүй шаардлагатай.

Хоёр гар-нугалын үзүүрийг богино, маш бат бөх, ээрсэн шилбэн эсвэл зузаан шаргал утсан зөөлгөөрөөр холбоорой. Зөөлгөр нь хоёр гар-нугалын үзүүрийг холбож, пүрш механизм болон сумны хоорондох шууд холбоос болно. Зөөлгөр нь гар-нугалууд урагш (буудах) байрлалд байх үед нэг гар-нугалын үзүүрээс нөгөөд хялбархан хүрэх тийм богино, харин тэр байрлалд ямар ч татлагатай байхгүй тийм урт байх ёстой — бүх татлага эрвэлзэх пүршнээс ирдэг, зөөлгөрийн геометрээс биш. Зөөлгөрийн төвийн шугам яг буудлагын сувгийн төвийн шугамын дагуу байрлах ёстой. Зөөлгөрийг гар-нугалын үзүүрт сийлсэн төмрийн дэгээ эсвэл хонхойлтоор бэхлэ — цовдлогдсон үед зөөлгөр хэдэн зуун килограммын татах хүчинд өртдөг тул гулсах ёсгүй.

Баллистыг татах (зууралтын утсыг тавих байрлалаас пружины эсрэгхүчний эсрэг татаж бэлтгэх байрлалд хүргэх) нь механик давуу тал шаарддаг — жижиг баллистад ч гэсэн 200–400 кг хүч хэрэгтэй. Лебедкийн механизмыг бүтээ: буудлагын хайрцгийн арын талд хэвтээ тэнхлэг (epagogeus) нь нэг талдаа бариултай эргүүлэг, нөгөө талдаа храповик ворвуутай бөмбөрөгтэй, хавчаар дээр бэхлэнэ. Бөмбөрөөс олс эсвэл гинжээр зууралтын утсыг барьж авах хавчаар (chelonium — 'яст мэлхий') холбогдоно. Бариулыг эргүүлэхэд зууралтын утсыг буудлагын хайрцгийн дагуу гохны байрлал руу татаж, храповик алхам бүрт ачаалалыг барина. Лебедкийн механик давуу тал (бариулын радиус ба бөмбөрийн радиусын харьцаа ойролцоогоор 4:1) нь оператороос шаардагдах хүчийг удирдах боломжтой 50–100 кг болгож бууруулдаг.

Хөнгөлөгч (katastates) нь чангалсан ятгагыг барьж, операторын тушаалаар цэвэрхэн суллана. Хамгийн энгийн, үр дүнтэй загвар нь буудлагын хайрцгийн (trough) зүйлд суулгасан эргэдэг төмөр дэгээ бөгөөд дэгээ нь чангалах үед ятгагийн гогцоонд залгагдаж, оператор дэгээг доош эргүүлж хайрцагт оруулдаг бариулыг татахад суллагдана. Хөнгөлөгч нь пүршний татах хүчний дор туйлын найдвартай байх ёстой, гэхдээ тэр даруй, цэвэр суллагдах ёстой — ямар ч хоцрогдол нь ятгагыг дэгээний дагуу чирэх, сумыг хажуу тийш түлхэж, буудалтыг алдагдуулахад хүргэнэ. Ачаалахаас өмнө хөнгөлөгчийг сумгүйгээр (хуурай) олон удаа туршиж, найдвартай, тогтвортой суллалтыг баталгаажуулна уу.

Буудлагын суваг нь сумыг гохны байрлалаас буудлагын хошуу хүртэл чиглүүлдэг U хэлбэртэй суваг юм. Суваг нь төгс шулуун байх ёстой: ямар ч муруйлт эсвэл мушгиа нь сумыг хазайлгана. Сувгийг сумны иш (стандарт сумны хувьд ойролцоогоор 25–30 мм)-д тохирох хэмжээтэй, гөлгөр ховилоор бүрээрэй. Ховил нь сувгийн өргөнд яг голлон байрлах ёстой, ингэснээр чавга сумны ар үзүүрт төвд нь тэгш хүрнэ. Ховилыг чизель болон элсэн чулуугаар гөлгөрсгөж, тос эсвэл зөгийн балаар бүрж үрэлтийг багасгана. Сум ховилд зөвхөн таталцлын хүчний дор байрлана. Сумны гарах замд саад болж болзошгүй ямар ч бэхлэгч хавчаар суурилуулахгүй.

Талбайн балистуудыг азимут (хэвтээ чиглэл) дагуу эргэх болон өндөрлөлтийг тохируулах боломжтой модон суурин дээр суулгадаг байв. Энгийн хөндлөн эргэх суурийг бүтээ: төвөөр дамжсан төмөр тэнхлэгт эргэдэг дээд тавцантай, хөдөлгөөнгүй хүнд доод тавцан. Зэвсгийн хүрээ дээд тавцан дээр болтоор бэхлэгдэнэ. Өндөрлөлтийг тохируулахын тулд зэвсгийн хүрээ доод хүрээний ар талд байрлах хэвтээ тэнхлэгт эргэдэг — урдыг өргөх эсвэл буулгах нь өндөрлөлтийг өөрчилнө. Тохируулсны дараа түгжигч сүх хэлбэртэй шаантгууд өндөрлөлтийг барина. Ромын балистын суурь мөн тэмдэглэгээ бүхий чиглүүлэгчийг агуулсан байв: хушуу талд энгийн төмөр зүү, буудагчийн байрлалд V хэлбэртэй зүсэлт, ингэснээр бай руу дахин дахин нарийн чиглэх боломжтой байв.

Баллистийн сум нь нумын сумнаас богино, илүү хүнд бөгөөд урт нь ойролцоогоор 60–75 см, иртний диаметр нь 25–30 мм байна. Иртнийг шулуун ууцтай бүжин (фраксин) модноос токарьдаж эсвэл хагалж гаргана. Хошуунд нь ойролцоогоор 8 см урт пирамид хэлбэрийн төмөр үзүүрийг алхаар цохиж хийгээд иртэнд дарж суулгаж, төмөр нагас эсвэл ороосон төмөр утсаар бэхэлнэ. Сүүлд нь хатуу модон эсвэл хүрэл хуудаснаас гурван буюу дөрвөн далавч таслаж, өд нь баллистийн хүчийг тэсвэрлэхгүй тул ашиглахгүй; 120 градусын зайтайгаар иртэнд наа болон ороомгоор бэхэлнэ. Сум хавтгай гадаргуу дээр өнхрүүлэхэд төгс шулуун байх ёстой. Аливаа муруйлт нь нисэх үед сумыг эргэлдэж, санамсаргүй чиглэлд хазайлгахад хүргэнэ. Төмөр үзүүртэй чанартай баллистийн сумны жин ойролцоогоор 150–200 грамм байна.

Настройте в открытом поле с минимальной чистой дистанцией 200 метров. Установите оба торсионных пружины в одинаковое положение натяжения на храповых кольцах (одинаковый номер зарубки, отсчитываемый от нулевого положения натяжения). Взведите оружие, поместите болт в желоб, прицельтесь в устойчивую мишень на расстоянии 100 метров и произведите выстрел. Отметьте, куда попадает болт: если он уходит вправо, левая пружина имеет большее натяжение; если влево — увеличьте натяжение левой пружины или уменьшите натяжение правой на одну позицию храпового механизма. Регулируйте натяжение пружин равными шагами с обеих сторон, чтобы увеличить или уменьшить мощность. Запишите дальность и разброс при каждой настройке пружин за несколько пробных выстрелов, чтобы установить нулевое положение.