Хөвөн түүлэх ба боловсруулах — Гужарат дахь хөвөн тариалалт

Хөвөн (Gossypium) нь Malvaceae овог ургамал юм. Гужератад хоёр үндсэн зүйл ургуулдаг: Gossypium hirsutum (Америкийн дээд地 хөвөн, Энэтхэгийн нийт хөвөн талбайн 90%-иас илүүг эзэлдэг) болон Gossypium arboreum (Desi хөвөн, богино утаснаас гаргасан боловч илүү бат бөх). Ургамал 1-1.5 метр өндөрт자라며, навч нь гурав хэлбэрийн өнцөгтэй, цэцэг нь шар-цагаан өнгөтэй байх бөгөөд жимс (бол) болж хувирдаг. Бол болгож гүйцэх үед нээгдэж, дотор талын цагаан утас харагдаж эхэлдэг.

Гужарат штатад хөвөн нь хариф улиралд 6-7 сар (муссон эхлэх үеэр) үрсэнэ. Хөвөнгийн үр нь үрсэнээс хойш 150-180 өдрийн дараа буюу 10-1 сараас нээгдэж эхэлнэ. Ургамалын бүх үр нэгэн зэрэг болоогүй байдаг — иймээс нэг улиралд 3-4 удаа сонгох хэрэгтэй. Эхний сонгол нь ихэвчлэн 10-11 сарт хийгддэг бөгөөд сүүлийн сонгол нь 1-2 сарт хийгддэг. Эртэнний шүүдэр хөлдөж гүйцсэний дараа эрт сонгох хэрэгтэй — нойтон хөвөн жин нэмэгдэж, чанар муудана.

Зөвхөн бүрэн нээлттэй хөлөг үнэрэнцүүг сонго. Нээлттэй хөлөг гурав хүртэл таван хэсэгт хуваагддаг бөгөөд дотор талын цагаан шилэн утас бөмбөрцөгөрч гарч ирдэг. Ногоон, хагас нээлттэй эсвэл шар өнгийн хөлөг үнэрэнцүүг сонгож болохгүй — эдгээр нь төлөвшөөгүй бөгөөд шилэн утасны чанар муу байх болно. Өвчтэй хөлөг үнэрэнцүүг (бор, хар толботой) тусдаа байлгаа — эрүүл шилэн утастай холихгүй байх.

Нээлтэй үрэлийн сүлжээг хуруугаараа атгаж татаж авна. Сүлжээ амархан гарч ирэх ёстой — хэт их хүч хэрэглэж болохгүй. Үрэлийн хуурай хэсгүүдийг (брактеа, үзүүр) эвдэхгүй савтар байна — эдгээр хог сүлжээтэй холилдож үнэлэмжийг бууруулдаг. Хоёр гараа хоёулаа ашиглана: нэг гараараа ишийг бариад нөгөө гараараа сүлжээг түүнэ. Сайн мэргэжилтэн түүхэгч өдөрт 30-40 кг хөвөн түүж болно.

Түүнэ авсан хөвгүүнийг мөргүй сүлжээтэй сагсанд дүүргэнэ. Сагс дүүрэх үед үүнийг том нэрэвтэй уутанд хоослоно. Хөвгүүнийг шахаж болохгүй — хэтэрхий дарамт нь утаснуудыг эргүүлэхэд хүргэнэ. Навч, сучиг, тоос нь түүнэ авсан хөвгүүнтэй холилдохгүй байх хэрэгтэй. Нойтон эсвэл露сонсон хөвгүүнийг тусад нь хадгалаарай — чийглэг хөвгүүн нь өөхөн үүсэх аюул ихтэй байдаг.

Түүнсэн хөвөнийг нимгэн давхаргаар цэвэр хатаах платформ эсвэл палмын сүлжээн дээр дөрвөлжүүлээ. 2-3 хоног нарны шууд гэрлээр хатаа, жигд хатаахын тулд өдөр 2-3 удаа эргүүлээ. Чирийн агууламж 8-10% хүртэл буурах ёстой. Илүүдэл чийгтэй хөвөн нь гинирлэх үед тасрах ба хадгалалтын үеэр мөөгөнцөр үүсгэдэг. Орой эсвэл бороо орох үед бүрхээ. Гужарат дахь ил талбайд нарны дор хатаах нь нийтлэг байдаг — ургац нь гектар тутамд 1500-2000 кг хөвөн байдаг.

Хаусан хөвөнөөс гараар навч, мөчир, хаусан бүрхүүл, болон бусад хог хаягдлыг сонгон гаргаж авах. Энэ үйл ажиллагааг 'цэвэрлэх' эсвэл 'хог хаягдал арилгах' гэж нэрлэдэг. Цэвэр хөвөн зах зээлд 5-10%-ээр өндөр үнээр борлуулагдана. Толбо эсвэл өвчтэй хөвөн булцуугуудыг тусад нь байлгаж байх хэрэгтэй — эдгээр нь чанарын ангиллыг бууруулдаг.

Хөлөн (kapas) = үслэг + үр. Ээрүүлэх гэдэг үслэг (lint)-ийг үр (seed)-ээс салгах үйл явц юм. Уламжлалт Гужарати аргад 'чурки' (churki) ашиглаж хэрэглэдэг — эдгээр нь противоположно эргэлдэж байдаг хоёр модон цилиндр юм. Хөлөнг хоёр цилиндрийн хооронд оруулах — үслэг урд талаас гарч, үр нь арын талд үлддэг. Гарын чуркигаар өдөрт 5-8 кг хөлөнийг ээрүүлж болно. Орчин үеийн цилиндр ээрүүлэгч ижил зарчимаар ажилладаг.

Үрний ажилын дараа хөвөн шахагдаж, орхирч байдаг. Уламжлалт аргаар 'dhunai' (нум сүрчигч) ашигладаг — том утсан нумыг хөвөний овоо дээр цохилдог. Утсын чичирхийлэл нь утаснуудыг сулруулж, сугалж өгдөг. Энэ процесс нь утаснуудыг зэрэгцээ байрлуулж, мосоуудыг арилгаж, үлдсэн нарийн хог хаягдлыг салгадаг. Сугалсан хөвөн нь хөнгөн, зөөлөн, сүрч хүлээхэд бэлэн байдаг.

Хөвөн шилэнгийн урт (staple) нь чанарыг тодорхойлдог. Богино staple: 21 миллиметрээс бага — бүдүүлэг даавуунд зориулагдсан. Дунд staple: 22-25 миллиметр — энгийн даавуунд зориулагдсан. Урт staple: 26-32 миллиметр — өндөр чанарын даавуунд зориулагдсан. Шилэнгийн уртыг шалгахын тулд хэдэн шилэн авч сунгаарай — урт шилэнгүүд амархан сунгаж, илүү хүчтэй байдаг. Гуджарат муж дахь хөвөнд голчлон дунд ба урт staple-тай хөвөн ургадаг.

Үнсэрсэн хөвөнгийг цэвэр даавуугаар хийсэн үрэлд чанга шахаж хөвцүүлнэ. Уламжлалт байдлаар гараараа шахахад 20-30 килограммын үрэл үүснэ. Тус бүрийг сайн сайхан олсоор эсвэл даавуугаар хийсэн туузаар нь сүүлд боо. Жин, сортын дугаар (утаснуудын урт) болон огноог үрэл тус бүрт бичнэ. Мөнгөн үслэгийг тусад нь хадгална — үүнийг мөнгөнөөс тос болон малын идэвхтэй бодис (ургамлын шавар)-д ашиглана.

Хатаасан рони үрийг сэрүүн, сайн агааржуулалттай агуулахад хадгалаарай. Үрийг газраас өндөрт байлгаарай — модон банз эсвэл платформ дээр байрлуулаарай. Чийгээс хол байлгаарай — хэрэв чийгийн түвшин 8-10%-ээс хэтэрвэл мөөгөнцөр ба доройтол үүсдэг. Хулгана, шавж гэх мэт сохны эсрэг хамгаалахын тулд агуулахыг цэвэрхэн байлгаарай. Зөв хадгалалттай рони хэд хэдэн сар чанарыг хадгалдаг. Гужаратын фермерүүд хөлөн APMC (Хөдөө ахуйн бүтээгдэхүүний зах сэлэглэлийн хороо) зах дээр борлуулдаг.