Kíkọ́ Iléru Bloomery àti Yíyọ́ Irin — Àkókò Irin

Àwòrán: Iléru Ọ̀pá

Bloomery jẹ́ ọ̀pá gígùn tí ó ń ṣẹ̀dá òpó ìdínkù — a ń kó òkúta irin àti èédú sínú rẹ̀ láti òkè, a ń fẹ́ afẹ́fẹ́ sínú rẹ̀ láti ìsàlẹ̀, bloom irin sì ń kó jọ sí ìsàlẹ̀.

Àwọn ìwọ̀n

• Gíga: cm 80-120, ìwọ̀n tí ó wọ́pọ̀ fún àwọn iléru ìdánwò kékeré (ọ̀pá tí ó ga jù ń fún gáàsì ní àkókò púpọ̀ síi láti dín òkúta irin kù)
• Ìbú inú: cm 25-35
• Nínípọn ògiri: cm 10-15 (àdàpọ̀ amọ̀ àti yanrìn, bí ti iléru)
• Tuyère (ọ̀pá afẹ́fẹ́): ọ̀pá amọ̀ tí ihò rẹ̀ jẹ́ sẹ̀ǹtímítà díẹ̀, tí ó wọ inú ògiri nítòsí ìsàlẹ̀, lókè kòtò iléru, tí ó sì tẹ̀ sísàlẹ̀ síhà àárín. Gíga àti igun yàtọ̀ láàrin àwọn àwòrán iléru tí a ti dán wò, nítorí náà mú wọn láti inú àwòrán kan ṣoṣo tí a kọ sílẹ̀ dípò kí o pò àwọn nọ́ńbà pọ̀
• Ẹnu àbáwọlé (kò pọn dandan): ihò ní ìsàlẹ̀ láti fi mú bloom jáde, tí a fi amọ̀ dí nígbà yíyọ́

Kíkọ́

1. Kọ́ ìpìlẹ̀ amọ̀ roboto pẹ̀lú kòtò tí kò jìn bí àwo (kòtò iléru). Ibí ni bloom ti ń dá.
2. Lo ọgbọ́n yíyí amọ̀ (coil) láti Blueprint 02, kí o sì kọ́ ọ ga síi.
3. Fi tuyère (ọ̀pá amọ̀) sí inú ògiri ní gíga tí àwòrán tí o yàn sọ, lókè kòtò iléru.
4. Jẹ́ kí ó gbẹ fún ọjọ́ díẹ̀ títí dé ọ̀sẹ̀ kan tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ, gẹ́gẹ́ bí ojú ọjọ́ ṣe rí. Bloomery nípọn ju iléru lọ, ó sì nílò àkókò gbígbẹ tí ó pẹ́ síi.
5. Mú un le pẹ̀lú àwọn iná tí ó ń gbóná síi díẹ̀díẹ̀ (ọ̀nà kan náà bí ti Blueprint 02).

Ìmúrasílẹ̀ Òkúta Irin

1. Yan òkúta irin nínú iná gbangba fún wákàtí díẹ̀. Èyí ń lé ọ̀rinrin àti apá kan nínú èérí jáde, ó ń yí àwọn oxide olómi padà, ó sì ń mú kí òkúta líle rọrùn láti fọ́.
2. Fọ́ òkúta tí a ti yan sí ìwọ̀n èso hazelnut (cm 1-2). Má ṣe jẹ́ kí ó kúnná jù — afẹ́fẹ́ gbọ́dọ̀ lè kọjá.
3. Fọ̀ òkúta tí a ti fọ́ láti yọ amọ̀ àti èérí fúyẹ́ kúrò.

Yíyọ́ (wákàtí 6-10)

1. Mímú gbóná ṣáájú: Kún bloomery pẹ̀lú èédú kí o sì tanná. Jẹ́ kí ó jó pẹ̀lú ẹwìrì (bellows) fún nǹkan bí wákàtí kan, kí o máa fi èédú kún un, títí gbogbo ọ̀pá yóò fi gbóná.
2. Ẹrù àkọ́kọ́: Fi ẹrù èédú tí a wọ̀n sí i, lẹ́yìn náà ẹrù òkúta irin tí a wọ̀n sí orí rẹ̀. Wọ̀n àwọn ẹrù dípò kí o fi nínípọn ìpele dá a mọ̀: ní gbogbo yíyọ́, a ń lo èédú àti òkúta irin ní ìwúwo tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ dọ́gba, èédú sì ń mú kí àyíká máa dín kù.
3. Máa bá a lọ ní kíkó: Ní gbogbo ìgbà tí òpó bá ti sọ̀kalẹ̀ ní ẹrù kan, fi ẹrù èédú mìíràn kún un láti òkè, lẹ́yìn náà òkúta irin.
4. Ẹwìrì — LÁÌDÁWỌ́DÚRÓ: Ènìyàn méjì tí ń ṣe é ní àyípadà, tàbí ẹwìrì oníṣe-méjì. Afẹ́fẹ́ kò gbọ́dọ̀ dúró: láìsí afẹ́fẹ́ tí a fẹ́ sínú rẹ̀, iléru ń tutù kíákíá.
5. Yíyọ slag jáde: Slag tí ó ti yọ́ (gíláàsì olómi ní ~1200 °C) ń kó jọ lókè bloom. Bí iléru bá ní ihò ìṣàn, ṣí i lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan láti ṣàn slag jáde. Bí kò bá ní, slag ń dúró nínú kòtò iléru, nítorí náà kòtò náà gbọ́dọ̀ jìn tó kí slag má baà gòkè dé tuyère kí ó sì dí afẹ́fẹ́.
6. Àkókò: wákàtí 6-10 iṣẹ́ láìdáwọ́dúró. Yíyọ́ parí nígbà tí o bá ti ṣe gbogbo òkúta irin rẹ tán.

Ohun tí Ń Ṣẹlẹ̀ Nínú

Fe₂O₃ + 3CO → 2Fe + 3CO₂    (ní ~800-1200 °C)

Carbon monoxide (láti inú èédú) ń dín iron oxide kù di irin gidi. Ṣùgbọ́n yàtọ̀ sí bàbà, irin kì í yọ́ rárá — ó ń dá bí àwọn kóró líle tí wọ́n ń so pọ̀ di ìṣùpọ̀ oníhò bí kànrìnkàn (bloom) tí ó jókòó sínú adágún slag olómi.

Mímú Bloom Jáde

1. Mú bloom jáde ní òpin yíyọ́ nígbà tí ó ṣì wà ní ooru àlùrọ̀ (welding heat); ìgbà náà ni ó rọrùn jù láti mú un le pọ̀, a sì lè tún mú un gbóná lẹ́yìn náà.
2. Bí o bá ní ẹnu àbáwọlé: fọ́ ìdí amọ̀ náà kí o sì fi ẹ̀mú fa bloom jáde.
3. Bí kò bá sí ẹnu: fọ́ apá ìsàlẹ̀ iléru láti mú bloom jáde. (A lè fi iléru rúbọ — ọ̀pọ̀ bloomery ìtàn ni a lò lẹ́ẹ̀kan ṣoṣo.)

Ohun Tí O Yẹ Kí O Rí

Ìṣùpọ̀ ríre tí ó ní ihò — láti inú yíyọ́ kékeré, ó sábà máa ń tó nǹkan bí ọsàn gẹ̀rẹ́pú ńlá (grapefruit) — pupa-àwọ̀ ilẹ̀ títí dé eérú dúdú, bí kànrìnkàn, pẹ̀lú slag bí gíláàsì tí ó há sí gbogbo inú rẹ̀. Èyí ni bloom rẹ.

Mímú Un Le Pọ̀ (Ìgbésẹ̀ Pàtàkì)

Bloom àìsè kún fún slag, ègé èédú àti àlàfo. A gbọ́dọ̀ fi òòlù lù ú nígbà tí ó gbóná láti fún èérí jáde kí a sì so àwọn kóró irin pọ̀:

1. Ṣiṣẹ́ lórí bloom ní ooru àlùrọ̀ — ìyeyè títàn títí dé funfun-ìyeyè — kí o máa tún un gbóná nínú iná alágbẹ̀dẹ nígbàkúgbà tí ó bá tutù.
2. Gbé e ka orí owú (anvil) kí o sì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìlù fẹ́ẹ́rẹ́: bloom tuntun rọrùn láti fọ́, ó sì lè tú ká. Máa lù ú le síi bí ó ṣe ń dì pọ̀ — slag ń ta jáde bí ìtànná iná àti ìkán. Ó yani lẹ́nu, ó sì léwu; wọ ohun ààbò ojú kí o sì mú àwọn olùwòran jìnnà.
3. Nígbà tí ó bá ti le, gé e, ká a, kí o sì tún un so (àlùrọ̀) láti mú un mọ́ síi. Retí láti mú un gbóná ní ọ̀pọ̀ ìgbà.
4. Àlùrọ̀ kọ̀ọ̀kan ń dí àlàfo púpọ̀ síi, ó sì ń lé slag púpọ̀ síi jáde.
5. Lẹ́yìn mímú un le pọ̀, o ní ọ̀pá ríre ti irin àlùdá (wrought iron).

Ẹ̀wọ̀n Ìṣẹ̀dá Tuntun Ti Pé

O ti tọpa ọ̀nà láti igi → èédú → iléru → bàbà → idẹ (bronze) → irin. Ìgbésẹ̀ kọ̀ọ̀kan dúró lórí èyí tí ó ṣáájú rẹ̀. Ọ̀kọ̀ọ̀kan nílò ìmọ̀ tí ó ń kó jọ. Báyìí ni ìṣẹ̀dá tuntun ṣe ń ṣiṣẹ́ — kì í ṣe àwọn ìhùmọ̀ tí ó dá dúró, ṣùgbọ́n ẹ̀wọ̀n tí ó so pọ̀ níbi tí agbára kọ̀ọ̀kan ti ń ṣí ọ̀nà fún èyí tí ó tẹ̀lé e.

Ohun Tí Ó Kàn

Irin bloom rẹ wúlò ṣùgbọ́n ó rọ̀. Àwọn ìṣẹ̀dá tuntun tí ó kàn nínú ẹ̀wọ̀n:

• Fífi carbon kún un (carburization): dì irin sínú èédú kí o sì mú un gbóná fún wákàtí púpọ̀ → carbon ń wọ inú rẹ̀ → irin líle (steel)
• Pípa (quenching): mú steel gbóná títí yóò fi pupa, kí o rì í sínú omi → martensite ń dá → ó le gan-an ṣùgbọ́n ó ń tètè fọ́
• Ìmúrọ̀ (tempering): tún steel tí a ti pa mú gbóná dé ooru kan pàtó (àwọ̀ búlúù ti tempering jẹ́ nǹkan bí 300 °C) → ó ń pàdánù líle díẹ̀ láti gba agbára-àìfọ́ tí ó pọ̀ síi gan-an
• Àlùrọ̀ onílànà (pattern welding): ká àwọn steel tí iye carbon wọn yàtọ̀ kí o sì so wọ́n pọ̀ → steel àlùrọ̀ onílànà (tí a sábà máa ń pè ní "Damascus" lọ́nà àìtọ́)

Ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú wọn yóò jẹ́ blueprint ọjọ́ iwájú nínú Ipa-ọ̀nà Ìṣẹ̀dá Tuntun.