Yíyàn àti Ṣíṣe Irun Yak — Ilé-iṣẹ́ Irun Yak ní Bhutan

Yak (Bos grunniens) jẹ́ ẹranko igbó tí ó ń gbé lórí pẹ̀tẹ́lẹ̀ gíga (3000-5500 mítà). Yak ní irú irun mẹ́ta: irun àbọ̀dé tí ó nípọn (guard hair, ìlà oríṣiríṣi 20-120 micron), irun àárín, àti okùn ẹlẹ́gẹ́ inú down (ìlà oríṣiríṣi 16-20 micron). Okùn ẹlẹ́gẹ́ inú yìí ní ìyàtọ̀ díẹ̀ pẹ̀lú cashmere (14-19 micron) nínú ìtẹ́gẹ́. Okùn ẹlẹ́gẹ́ down yak gbóná ju irun àgùntàn lọ, tí a bá sì fọ̀ ọ́ dáadáa pẹ̀lú omi, kò ní dín kù. Láti inú yak kan lọ́dọọdún, a lè rí okùn 100-500 girámù.

Yak máa ń ta ẹ̀wù ìgbà otutu wọn sílẹ̀ nígbà ìgbà ẹ̀rùn (Oṣù Kẹta sí Oṣù Karùn-ún). Bí ojú ọjọ́ ṣe ń gbóná, ẹ̀wù ẹlẹ́gẹ́ inú máa ń jáde láti abẹ́ irun àbọ̀dé. Èyí ni àkókó tí ó dára jù fún kíkó irun yak jọ. Tí a bá ṣe é ní kíákíá jù, yak yóò pàdánù ààbò ìgbóná ara. Tí a bá sì pẹ́ jù, irun kan yóò ti ṣubú fúnra rẹ̀. Ní Bhutan, àkókó tí ó dára jù ni láti àárín Oṣù Kẹrin sí Oṣù Karùn-ún.

Fún yíyàn irun yak, ìrùngbọ́n tí eyín rẹ̀ fífẹ̀ (wide-toothed comb) ni a nílò. Eyín ìrùngbọ́n náà gbọ́dọ̀ ní orí yíká (rounded tips) — eyín tí ó mú yóò fọ́ awọ yak. Tí àlàfo eyín ìrùngbọ́n bá jẹ́ 3-5 mílímítà, a lè yan irun ẹlẹ́gẹ́ dáadáa. Pàápàá jù lọ, àpò ìkójọ (collection bag) náà ni a nílò. A nílò àpò ìkójọ kan fún àwọ̀ kọ̀ọ̀kan (funfun, dúdú, àwọ̀ igi, àwọ̀ eérú).

Dídìmú yak jẹ́ pàtàkì. Tí a bá dì yak tí ó balẹ̀ múlẹ̀ dáadáa nígbà ìgbafà, yóò rọrùn fún yak àti ènìyàn méjèèjì. So okùn mọ́ orúkà imú yak kí o sì so mọ́ igi (post). Má jẹ́ kí okùn ṣí lọ́wọ́ — tí yak bá ní àníyàn, dídára irun yóò bàjẹ́. Ènìyàn méjì ni a nílò — ọ̀kan yóò di yak mú, ọ̀kan yóò ṣe ìgbafà. Àwọn olùtọ́jú yak (àwọn darandaran) lè di yak mú dáadáa nítorí pé wọ́n ti mọ̀ ọ́n.

Ṣá ìrùngbọ́n ní ìtọ́sọ́nà tí irun yak ṣe ń dàgbà (with the grain) — tí o bá ṣá ní ìlòdì, yak yóò ní ìrora. Fi ìrùngbọ́n sí nítòsí awọ kí o sì fà á jáde sí ìta pẹ̀lẹ̀pẹ̀lẹ̀. Irun ẹlẹ́gẹ́ yóò wà lórí eyín ìrùngbọ́n. Irun àbọ̀dé tí ó nípọn (guard hair) yóò já kúrò nínú ìrùngbọ́n. Bẹ̀rẹ̀ láti ẹ̀gbẹ́ kan (side) ti yak — ẹ̀gbẹ́ yìí ni irun pọ̀ jù sí. Ṣá ìrùngbọ́n lórí àgbègbè kan ní ìgbà 3-5 láti kó gbogbo irun jọ.

Nígbà àkókó kíkójọ okùn ní ìgbà ẹ̀rùn, a tún máa ń kó okùn tí ó ṣubú fúnra rẹ̀ (naturally shed fiber) tí a rí lára yak jọ. Okùn tí ó ṣubú fúnra rẹ̀ pọ̀ ní àwọn ibi ìsinmi yak (resting area) àti àwọn igi tí wọ́n fi ń pa ara wọn (rubbing posts). Tí a bá kó àwọn wọ̀nyí jọ, a ó rí ìkójọ okùn pípé. A tún máa ń kó okùn tí ó wà lórí igi nínú igbó. Àwọn olùtọ́jú yak (darandaran) máa ń kó okùn tí ó ṣubú fúnra rẹ̀ jọ déédéé gẹ́gẹ́ bí ìlànà tí a ti mọ̀.

Nínú ẹ̀wù tí a ti kó jọ, irun nípọn (guard hair) àti okùn ẹlẹ́gẹ́ inú (down) méjèèjì wà. Ìlànà ìyàsọ́tọ̀ pẹ̀lú ọwọ́: irun nípọn (ìlà oríṣiríṣi 20+ micron) tààrà, ó ní ìmọ́lẹ̀, ó sì gùn (5-25 sẹ̀ǹtímítà). Okùn ẹlẹ́gẹ́ inú (16-20 micron) rọ̀, ó nípọn, ó sì kúrú (3-5 sẹ̀ǹtímítà). Yọ irun nípọn kúrò pẹ̀lú ọwọ́ kí okùn ẹlẹ́gẹ́ kù. Èyí máa ń gba àkókó díẹ̀, ṣùgbọ́n ó máa ń mú ìtẹ́gẹ́ okùn ẹlẹ́gẹ́ dáadáa.

Irun yak wà ní àwọ̀ àwọ̀ igi (brown), dúdú (black), àwọ̀ eérú (grey), àti funfun (white). Funfun ṣọ̀wọ́n púpọ̀ ó sì ga jù ní owó — ó rọrùn láti rí àwọ̀ rẹ̀ (ìrísí), nítorí náà a fi àwọ̀ kọ̀ọ̀kan sí àpò tiwọn. Irun tí àwọ̀ rẹ̀ dàpọ̀ (mixed color) kò níye owó tó bẹ́ẹ̀. Ọ̀pọ̀ jù lọ irun tí a ó rí láti inú yak kan jẹ́ àwọ̀ kan. Nítorí pé yak dúdú pọ̀ jù, irun dúdú ni ó pọ̀ jù.

Fọ irun ẹlẹ́gẹ́ pẹ̀lú omi tútù (15-25°C) tàbí omi gbígbóná díẹ̀. Má ṣe lo omi gbígbóná rárá — omi gbígbóná máa ń mú kí irun ẹlẹ́gẹ́ dì papọ̀ (felting). Lo ọṣẹ ẹlẹ́gẹ́ (mild soap, pH 7-8). Rì irun sínú omi fún ìṣẹ́jú 20-30. Fọ̀ pẹ̀lẹ̀pẹ̀lẹ̀ nípa títẹ̀ — má ṣe fún un ní agbára. Fọ pẹ̀lú omi tútù tuntun ní ìgbà 2-3 títí tí gbogbo ọṣẹ yóò fi kúrò. Fọ gbogbo lanolin (lanolin) kúrò nínú irun náà.

Lẹ́yìn tí a fọ irun tí a sì tẹ̀ omi tó pọ̀ jáde pẹ̀lẹ̀pẹ̀lẹ̀ (má ṣe wọ́n — tí a bá wọ́n, yóò nà), tẹ́ ẹ sórí aṣọ mímọ́ kí o sì gbẹ nínú ibòji (shade). Má ṣe fi sí ibi tí oòrùn ń tàn sí tààrà — ìṣẹ̀dá irun yóò bàjẹ́. Gbẹ fún ọjọ́ 1-2. Irun tí ó gbẹ gbọ́dọ̀ rọ̀, ó gbọ́dọ̀ fẹ́fẹ́, ó sì gbọ́dọ̀ gbẹ pátápátá. Tí a bá fi irun tútù sílẹ̀, ọ̀gẹdẹ̀ (mold) yóò hù.

Irun nípọn (guard hair) díẹ̀ ṣì kù nínú awọ tí ó gbẹ. Yọ irun nípọn kúrò pẹ̀lú ọwọ́ — tẹ́ irun sí ibi tí ìmọ́lẹ̀ gbà (bright light) níbi tí irun nípọn yóò ti hàn kedere. Nítorí pé irun nípọn tààrà, ó ní ìmọ́lẹ̀, ó sì gùn ju irun ẹlẹ́gẹ́ lọ, a lè fà á jáde pẹ̀lú ọwọ́. Fún iṣẹ́ ìṣòwò, lílo ẹ̀rọ dehairing lè fún ẹni ní 95% irun ẹlẹ́gẹ́. Iṣẹ́ ọwọ́ máa ń fún ẹni ní 80-90%.

Ṣe ìwọ̀n irun ẹlẹ́gẹ́ tí ó gbẹ. Láti inú yak kan, a rí irun ẹlẹ́gẹ́ 100-500 girámù (ó dá lórí irú, ọjọ́ orí, àti ìwọ̀n ara ẹranko). Fi irun tí àwọ̀ rẹ̀ yàtọ̀ sí àpò tiwọn. Kọ ìwọ̀n, àwọ̀, àti ọjọ́ sórí àpò kọ̀ọ̀kan. Irun yak Bhutan ní owó $80-150 fún kìlógírààmù kan lójà àgbáyé. Irun funfun ni ó ga jù ní owó.

Irun ẹlẹ́gẹ́ tí ó gbẹ. Fi sí ibi tí ó tutù, tí afẹ́fẹ́ sì ń gbà. Ìwọ̀n ooru 15-20°C. Ó dára tí ìrísí afẹ́fẹ́ bá jẹ́ 50-60%. Lo àpò owú tí afẹ́fẹ́ lè gbà (breathable cotton bag) — tí a bá lo àpò ròbà (plastic bag), ọ̀rìnrin yóò dì tí ọ̀gẹdẹ̀ yóò sì hù. Má ṣe tẹ̀ irun lù — irun tí a tẹ̀ yóò ṣẹ̀ǹpẹ̀. Fi bọ́ọ̀lù cedar (cedar ball) sínú àpò láti dáàbò bo ọ lọ́wọ́ àṣá (moth). Tí a bá tọ́jú rẹ̀ dáadáa, irun yóò wà ní ìṣesí rẹ̀ fún ọ̀pọ̀ ọdún.