หวดนึ่งข้าว — ตอกไผ่บ้าน 3 ปี ท่อน 25/30/35 นิ้ว ซีก 0.5/0.6/0.8 ซม. ก้นตอก 4×8 เส้นลายสาม ยก 3 คว่ำ 3 ขอบไพกาว นึ่งข้าวเหนียวบนปากหม้อ

"หวดที่สานด้วยตอกไม้ไผ่จะมีช่องว่างระหว่างรอยสานของตอกจะทำให้ไอน้ำระเหยเข้าและออกได้ จึงเกิดการถ่ายเทไอร้อนหมุนเวียนทำให้สิ่งที่อยู่ภายในสุกทั่วกันโดยไม่แฉะ" (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน พิชชา ทองขลิบ, CC BY 4.0)

ใช้ไม้ไผ่บ้านอายุประมาณ 3 ปี แก่พอดี ไม่หดตัว ข้อยาว ใช้เลื่อยตัดเป็นปล้อง ทิ้งข้อ ยาว 35 นิ้ว (ใหญ่) 30 นิ้ว (กลาง) หรือ 25 นิ้ว (เล็ก) ใช้พร้าผ่าเป็นซีกกว้าง 0.8 / 0.6 / 0.5 ซม. ตามขนาด เหลาลบคมตรงกลางและเหลาหัวท้ายให้เรียว (จักส่วยตอก) แล้วจักตอกแยกเนื้อไม้กับเปลือก ซีกหนึ่งได้ประมาณ 8-10 เส้น ผึ่งแดด 2-3 วัน มัดตอกตามความยาว

สานก้นก่อน วางตอกแนวตั้ง 4 เส้น แนวนอน 8 เส้น สานขัดลายสามจากจุดกึ่งกลาง ไปข้างละ 13 ขัด นับเป็น "บี" คือยกตอก 3 เส้น ทับ 3 เส้น ได้ขนาดก้นแล้วหักมุมเป็น 2 มุม แล้วไป่หวด คือเปลี่ยนจากลายก้นเป็นลายตัวหวด ซึ่งกำหนดขนาดหวด ยก 3 คว่ำ 3 แต่ไม่ตายตัว ขึ้นกับทักษะผู้สาน

ใส่ลายตัวหวด ส่วนมากใช้ตอก 10 เส้น พรมน้ำเป็นระยะให้ตอกอ่อนตัว สานง่าย ได้ความสูงแล้วใส่ไพกาวที่ขอบบน ใช้ตอกเส้นเล็กกลมประมาณ 6 เส้น สานยก 3 คว่ำ 3 รอบตัวหวด สุดท้ายม้วนหวด ตัดตอกที่ยาวเกินทิ้ง ม้วนเก็บปลายที่เหลือ กันเสี้ยนและความคมของปลายตอก

ภาพหวดจริงวางบนหม้อดิน จากพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านจ่าทวี พิษณุโลก (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน พิชชา ทองขลิบ, CC BY 4.0)

ซาวข้าวเหนียวให้สะอาด ใส่หวด ปล่อยให้สะเด็ดน้ำ วางหวดบนปากหม้อที่มีน้ำ ไม่ให้น้ำจรดก้นหวด ปิดปากหวดด้วยใบตองหรือผ้าขาวบาง ตั้งไฟจนน้ำเดือด ไอน้ำผ่านรอยสานจนข้าวสุก

ปัจจุบันมีหวดรูปทรงใหม่ให้ใช้กับหม้อหุงข้าวไฟฟ้าได้ หวดไม้ไผ่ทำให้ข้าวเหนียวหอมกลิ่นไม้ไผ่และไม่เปียกแฉะ ระวังพร้าและเลื่อยขณะตัดและผ่าไม้ไผ่ แหล่งข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน "หวดนึ่งข้าว" ผู้เขียน พิชชา ทองขลิบ พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านจ่าทวี พิษณุโลก (สัญญาอนุญาต CC BY 4.0) **ข้อจำกัด** แหล่งข้อมูลไม่ให้ความสูงหรือเส้นผ่านศูนย์กลางของหวดที่สานเสร็จ