
Budowa bloczka złożonego (wciągnik z kladkami) — wzmacniacz siły Archimedesa
Bloczek złożony — nazywany "blokiem i talią" (block and tackle) w tradycji takielunkowej — jest jedną z sześciu klasycznych prostych maszyn wskazanych przez starożytnych inżynierów greckich i rzymskich. Zasadę tę systematycznie przeanalizował i wykorzystał Archimedes z Syrakuz (~287–212 BCE), który użył wielokrążkowych bloczków złożonych, aby wykazać, że pojedyncza osoba może przesunąć ogromne ciężary. Według Plutarcha Archimedes chwalił się: 'Daj mi punkt oparcia, a poruszę Ziemię.' Podobno zademonstrował system bloczków złożonych królowi Hieronowi II, holując samotnie w pełni załadowany statek handlowy z portu na suchy ląd.
Przewaga mechaniczna układu bloku i talii jest równa liczbie odcinków liny bezpośrednio podtrzymujących ładunek (ruchomy blok). Pojedynczy stały krążek zmienia kierunek siły, ale nie daje przewagi mechanicznej. Dwa krążki (jeden stały, jeden ruchomy) z dwoma odcinkami liny podtrzymującymi ładunek dają przewagę 2:1 — ładunek 100 kg wymaga zaledwie 50 kg siły ciągnięcia. Układ z czterema odcinkami liny podtrzymującymi ruchomy blok daje przewagę 4:1 — 25 kg siły ciągnięcia porusza ten sam ładunek 100 kg. Cena jest taka, że linę trzeba ciągnąć cztery razy dalej, niż przesuwa się ładunek: przewaga mechaniczna zawsze wymienia siłę na drogę i nigdy nie tworzy energii z niczego.
Bloczki złożone Archimedesa były szeroko stosowane w starożytnym budownictwie: do podnoszenia bębnów kolumn na placach budowy świątyń, do załadunku statków towarowych oraz w maszynerii teatralnej (theatralny dźwig 'deus ex machina', który opuszczał bogów na scenę). Artyleria armii rzymskiej — balista i katapulta — używała układów lin i krążków do napinania sprężyn skrętnych. Średniowieczni budowniczowie katedr używali bloku i talii do podnoszenia wielotonowych bloków kamiennych na sklepienia. System pozostaje w codziennym użyciu na żaglowcach, w teatrach przy takielunku i w wciągnikach silnikowych.
Instrukcje
Zrozum fizykę przed wyborem materiałów
Zrozum fizykę przed wyborem materiałów
Przed cięciem drewna oblicz potrzebną przewagę mechaniczną oraz liczbę kół linowych, jakiej ona wymaga. Przewaga mechaniczna (MA) równa się liczbie odcinków liny podtrzymujących ruchomy (dolny) blok — a nie całkowitej liczbie bloczków. System z dwoma bloczkami i jednym ruchomym kołem linowym daje MA = 2. System z dwoma bloczkami w każdym bloku (łącznie cztery koła linowe) z czterema odcinkami liny podtrzymującymi dolny blok daje MA = 4. Siła obciążenia działająca na punkt kotwiczenia, z którego zawieszony jest górny blok, równa się ciężarowi ładunku pomnożonemu przez (MA + 1) / MA — zatem system 4:1 zamocowany do belki stropowej musi wytrzymać 125% ciężaru ładunku w punkcie kotwiczenia. Odpowiednio dobierz wielkość kotwy.
W tym projekcie budujemy system 4:1: dwa koła linowe w górnym (stałym) bloku, dwa koła linowe w dolnym (ruchomym) bloku. Ten system może unieść 200 kg przy sile ręki 50 kg, co czyni go praktycznym dla dwóch osób pracujących razem przy budowie.
Wybierz i wysusz drewno na koła bloczków
Wybierz i wysusz drewno na koła bloczków
Każdy bloczek (koło z rowkiem) musi być wykonany z gęstego, drobnosłojowego twardego drewna, które odporne jest na pękanie pod wielokrotnym obciążeniem liną. Idealne są jesion, wiąz i drzewo gwajakowe (lignum vitae), jeśli jest dostępne. Unikaj miękkich drzew iglastych o prostym słoju — sosna i jodła pękają wzdłuż słoja pod naciskiem liny wciskającej się w rowek bloczka. Dla układu 4:1 zdolnego podnieść 200 kg wykonaj cztery koła bloczków, każde o średnicy około 15–20 cm i grubości 4 cm. Wytnij przedsionki kół z deski twardego drewna o grubości 5 cm, kreśląc okręgi cyrklem.
Jeśli drewno jest świeżo ścięte, pozostaw je do wyschnięcia na powietrzu przez co najmniej cztery tygodnie przed obróbką — mokre drewno kurczy się i pęka podczas schnięcia, a pęknięte koło bloczka pod obciążeniem jest niebezpieczne. Wywierć otwór na oś dokładnie w środku każdego przedsionka, zanim wyprofilujesz obręcz — wiercenie poza środkiem tworzy mimośrodowe koło, które powoduje, że lina wyskakuje z rowka.
Materiały do tego kroku:
Klocek z drewna twardego4 sztukPotrzebne narzędzia:
Piła ręcznaWykonaj koła bloczkowe i wytnij rowki na linę
Wykonaj koła bloczkowe i wytnij rowki na linę
Gdy otwór na oś jest wywiercony w środku, nadaj zewnętrznej obwodnicy każdego koła gładki kształt okręgu, używając strugu do drewna lub raszpli, sprawdzając cyrklem, czy promień jest równy na całym obwodzie. Następnie wytnij rowek na linę wokół obwodu: rowek w kształcie litery V o głębokości 1 cm i szerokości wystarczającej, aby pomieścić średnicę liny z luzem 2–3 mm. Dla konopnej liny o średnicy 12 mm wytnij rowek o szerokości 14–15 mm przy obwodzie, zwężający się do zaokrąglonego dna o szerokości 5 mm. Rowek musi utrzymywać linę wycentrowaną na kole: jeśli rowek jest zbyt wąski, lina się zbija i zacina; zbyt szeroki sprawia, że lina odchyla się od środka i pod obciążeniem wyskakuje z bloczka.
Wygładź rowek piaskowcem lub drobnym materiałem ściernym, aby usunąć drzazgi, które mogłyby ścierać linę. Na koniec wywierć centralny otwór na oś o średnicy o 1 mm większej niż żelazny czop osi, aby koło obracało się swobodnie z minimalnym bicie.
Potrzebne narzędzia:
Szydło
Kamień żarnowyWykonaj górną (stałą) obudowę bloku
Wykonaj górną (stałą) obudowę bloku
Obudowa bloku to drewniana konstrukcja, która utrzymuje dwa koła linowe ustawione obok siebie, zachowuje ich współosiowość oraz zapewnia punkt zaczepienia haka i miejsca mocowania liny. Wytnij dwa boczne policzki z deski z twardego drewna o grubości 3 cm, o wysokości około 25 cm i szerokości 12 cm. Pomiędzy nimi wytnij centralną usztywnioną wkładkę (blok „powłokę”), która rozsunie policzki na odległość równą łącznej szerokości dwóch kół linowych plus 3 mm luzu roboczego z każdej strony. Koła muszą obracać się swobodnie wewnątrz bloku, nie ocierając się o policzki.
Zaciśnij i zabezpiecz zespół żelaznymi kołkami ciesielskimi lub drewnianymi kołkami (trybikami). Na górze górnego bloku wywierć otwór o średnicy 12 mm przez oba policzki i wkładkę, aby pomieścić śrubę haka — gwintowany żelazny pręt z hakiem wykutym lub wygiętym na jednym końcu i nakrętką na drugim. To właśnie ten hak zawiesza cały górny blok na belce podnoszącej lub dźwigu.
Materiały do tego kroku:
Klocek z drewna twardego3 sztuk
Gwoździe żelazne20 sztukWykonaj dolną (ruchomą) obudowę bloczka
Wykonaj dolną (ruchomą) obudowę bloczka
Dolny bloczek jest zbudowany identycznie jak górny bloczek — te same policzki o takich samych wymiarach, ten sam rozstaw — ale ma hak na dole zamiast na górze oraz ucho linowe (oczko lub pętlę ze sznura) na górze, gdzie przymocowany jest nieruchomy koniec liny. To właśnie do tego mocowania ucha wraca linka robocza przy zakładaniu układu 4:1: nieruchomy koniec (tzw. koniec 'martwy') zostaje przymocowany do dolnego bloczka, a koniec roboczy przechodzi przez górny bloczek i prowadzi w dół do ręki operatora wciągarki.
Wyposaż dolny bloczek w duży hak ładunkowy — żelazny hak o trzpieniu o średnicy 10 mm, zdolny wytrzymać pełne znamionowe obciążenie 200 kg. Oczko haka przechodzi przez dolną część obudowy bloczka i jest zabezpieczone nakrętką lub zawleczką. Wygładź wszystkie zewnętrzne powierzchnie i zaokrąglij wszystkie narożniki — bloczek i palan pod obciążeniem kołysze się i uderza o konstrukcje; ostre krawędzie tną liny i ranią dłonie.
Materiały do tego kroku:
Klocek z drewna twardego3 sztuk
Gwoździe żelazne20 sztukDopasuj żelazne sworznie osi i zamontuj koła linowe
Dopasuj żelazne sworznie osi i zamontuj koła linowe
Każda para kół linowych (bloku górnego i dolnego) współdzieli jeden żelazny sworzeń osi, który przechodzi przez obie płytki boczne oraz przez centralne otwory obu kół. Średnica sworznia powinna wynosić 8–10 mm dla układu o nośności 200 kg — zastosuj wzór: dla sworznia pracującego na ścinanie pojedyncze, dopuszczalne obciążenie w kg ≈ (średnica sworznia w mm)² × 5. Żelazny sworzeń o średnicy 10 mm może przenieść około 500 kg na ścinanie, co daje współczynnik bezpieczeństwa 2,5 względem obciążenia projektowego.
Przed wsunięciem sworznia pokryj otwory osi kół linowych oraz powierzchnię sworznia łojem wołowym lub woskiem pszczelim. Działa to jako smar łożyskowy, zmniejszając tarcie i nagrzewanie przy ciągłej pracy. Zabezpiecz końce sworznia miedzianymi lub żelaznymi zawleczkami przez wywiercone otwory — nigdy nie polegaj wyłącznie na wciskowym dopasowaniu. Pod wpływem powtarzalnego obciążenia i drgań sworzeń utrzymywany tarciem będzie się wysuwał.
Wybierz i przygotuj linę
Wybierz i przygotuj linę
Starożytne systemy bloczków i wciągników wykorzystywały linę wykonaną z włókien konopi, manili lub papirusu — wszystkich naturalnych włókien roślinnych o doskonałej wytrzymałości na rozciąganie w stosunku do ich masy. Dla systemu 4:1 podnoszącego 200 kg lina musi być przystosowana do naprężenia co najmniej 200 kg (koniec roboczy znajduje się pod pełnym obciążeniem 200 kg podzielonym przez MA = 4, ale sama lina przenosi je na całej swojej długości). Użyj konopnej liny trzyprzędowej o średnicy minimum 12 mm, która ma bezpieczne obciążenie robocze wynoszące około 200–250 kg i wytrzymałość na zerwanie rzędu 1000–1200 kg.
Sprawdź linę pod kątem oznak gnicia rdzenia (stęchły zapach i łatwe ściskanie) oraz ścierania powierzchni. Przytnij linę na długość: potrzebujesz odległości między blokami górnym i dolnym (wysokość robocza) pomnożonej przez liczbę odcinków liny (4), plus dodatkowa długość na przeprowadzenie wokół kół linowych, mocowanie becket oraz koniec do ciągnięcia. Zabezpiecz (zwiąż) cięte końce sznurkiem bandażowym, aby zapobiec rozplataniu.
Materiały do tego kroku:
Sznurek konopny20 metrówPrzełóż linę przez krążki bloku i wciągnika
Przełóż linę przez krążki bloku i wciągnika
Przekładanie to proces wprowadzania liny przez krążki w prawidłowej kolejności. Dla kladki 4:1 z dwoma krążkami w każdym bloku: zacznij od przymocowania końca stałego (martwego) do uszka na szczycie dolnego bloku za pomocą węzła ósemkowego. Poprowadź linę w górę i nad pierwszym krążkiem górnego bloku (lewa strona), w dół i pod pierwszym krążkiem dolnego bloku (lewa strona), w górę i nad drugim krążkiem górnego bloku (prawa strona), w dół i pod drugim krążkiem dolnego bloku (prawa strona). Koniec roboczy wychodzi z dolnego bloku w dół, w kierunku wciągarki.
Prawidłowa kolejność przekładania zapewnia, że lina nie krzyżuje się wewnątrz bloków (co powodowałoby tarcie i zakleszczenie) oraz że obciążenie jest równomiernie rozłożone na wszystkie cztery odcinki liny. Przy prawidłowym przełożeniu ciągnięcie końca roboczego w dół siłą 50 kg unosi ładunek 200 kg na haku dolnego bloku.
Zamocuj górny blok do odpowiedniej podpory
Zamocuj górny blok do odpowiedniej podpory
Hak górnego bloku musi być zamocowany do konstrukcji przystosowanej do przeniesienia pełnego obciążenia. Przy obciążeniu roboczym 200 kg w układzie 4:1 punkt zamocowania musi wytrzymać 200 kg (ładunek) + ciężar własny bloków i liny — łącznie 220 kg. Jako kotwę na belkę drewnianą użyj poziomej belki dębowej o przekroju co najmniej 20 cm × 20 cm, a hak owiń wokół belki, zamiast zaczepiać go o pojedynczy punkt, aby rozłożyć obciążenie wzdłuż włókien drewna.
Nigdy nie mocuj do spoin murowych, zardzewiałych żelaznych haków ani drewna z widocznymi pęknięciami lub próchnem. Podczas pracy na wysokości (podnoszenie kamiennych bloków lub ładunków) zamontuj drugą kotwę bezpieczeństwa o takiej samej wytrzymałości obok kotwy roboczej. Sprawdzaj punkt zamocowania przed każdym podnoszeniem — cykliczne obciążanie męczy materiały, które wyglądają na nienaruszone przy samej kontroli wzrokowej.
Nałóż łój na rowki kół linowych i sworznie osi
Nałóż łój na rowki kół linowych i sworznie osi
Smarowanie powierzchni styku koła linowego z osią jest niezbędne. Bez smarowania obciążenie 200 kg w układzie 4:1 tworzy boczne obciążenie na każdym sworzniu osi wynoszące około 100 kg. Powstające w wyniku tarcia ciepło może w ciągu kilku minut ciągłej pracy zwęglić drewniany korpus koła linowego. Przed montażem wciśnij wytopiony łój zwierzęcy lub wosk pszczeli do otworów na sworznie osi, a po złożeniu bloczków ponownie nanoś smar przez małe otwory smarowe wywiercone w policzkach bloku w miejscu sworznia osi.
Smaruj także styk liny z kołem linowym: przeciągaj odcinki przeprowadzonej liny przez garść łoju (nie smoły ani smaru — sztywnieją one włókna liny i powodują wewnętrzne zużycie). Dobrze nasmarowany blok i talia pracują zauważalnie lżej — różnica między MA 4:1 a efektywnym MA bliższym 3:1 wynika ze strat tarcia w suchym układzie.
Przetestuj system obciążeniem stopniowanym
Przetestuj system obciążeniem stopniowanym
Przed przystąpieniem do pełnego obciążenia roboczego wykonaj próbę wytrzymałościową bloczka i palanu przy 110% obciążenia znamionowego. Zawieś znany ciężar na haku dolnego bloczka (wygodne są pojemniki wypełnione wodą — 1 litr wody = 1 kg). Podnieś obciążenie testowe 10 cm nad ziemię i utrzymuj je przez pięć minut. Nasłuchuj skrzypienia, które narasta z czasem (wskazuje na odkształcenie drewna), sprawdzaj pasma liny pod kątem trzaskania spowodowanego napięciem (zrywanie włókien) oraz wyczuwaj temperaturę czopów osi przez policzki bloczka (ciepło jest dopuszczalne; gorąco oznacza nadmierne straty tarcia i awarię smarowania).
Po pomyślnym przejściu próby przy 110% przeprowadź system przez kilka pełnych cykli podnoszenia i opuszczania, aby lina się ułożyła (pasma się zagęszczają, a splot się zaciska pod wpływem początkowego obciążenia). Przełożenie mechaniczne najlepiej zmierzyć bezpośrednio: zawieś skalibrowany ciężar 100 kg i zmierz siłę ręki potrzebną na wolnym końcu liny za pomocą wagi sprężynowej. Dobrze wykonany układ 4:1 wymaga siły ciągnięcia 25–28 kg — nadwyżka 3 kg ponad teoretyczne 25 kg odpowiada stratom tarcia w kołach linowych i linie.
Zademonstruj zasadę Archimedesa przy podnoszeniu w stosunku 4:1
Zademonstruj zasadę Archimedesa przy podnoszeniu w stosunku 4:1
Gdy system jest zamontowany i przetestowany pod obciążeniem, zademonstruj przewagę mechaniczną każdemu, kto wątpi w matematykę. Umieść kamienny blok o masie 100 kg na ziemi pod dolnym krążkiem. Niech jedna osoba trzyma skalibrowaną wagę sprężynową na końcu linki. Druga osoba zapisuje wskazanie wagi, gdy pierwsza powoli ciągnie. Waga powinna wskazywać 25–28 kg mimo podnoszenia 100 kg – układ krążków zmniejszył wymaganą siłę do jednej czwartej. Tak Archimedes demonstrował to królowi Hieronowi: nie magia, lecz geometria urzeczywistniona w drewnie, linie i brązie.
Złożony krążek Archimedesa przedstawia głęboki wgląd: stosunek sił jest równy odwrotności stosunku przebytych odległości. Przewaga mechaniczna 4:1 oznacza, że dłoń ciągnącego przesuwa się czterokrotnie dalej, niż unosi się ładunek. Energia jest zachowana – iloczyn siły i drogi jest stały – lecz siła jest wymieniana na drogę w stosunku wybranym przez konstruktora. Zasada ta, po raz pierwszy precyzyjnie sformułowana przez Archimedesa w dziele „O równowadze płaszczyzn”, leży u podstaw całej mechaniki klasycznej i pozostawała teoretycznym fundamentem projektowania maszyn aż do rewolucji przemysłowej.
Pielęgnacja i konserwacja bloczka i takielunku
Pielęgnacja i konserwacja bloczka i takielunku
Po każdym użyciu zdejmij całe obciążenie z liny i sprawdź jej pełną długość pod kątem przecięć, otarć i załamań. Załamana lina trwale traci wytrzymałość na zerwanie w miejscu załamania — wytnij załamany odcinek i ponownie splataj, jeśli nie da się go wygładzić. Zwijaj linę w naprzemienne półobroty zgodnie z ruchem wskazówek zegara i przeciwnie (zwój typu 'ósemka'), aby zapobiec gromadzeniu się skrętów, które powodują plątanie liny podczas rozwijania.
Przechowuj bloczki w suchym miejscu, z dala od bezpośredniego światła słonecznego — promieniowanie UV niszczy włókna liny i wysusza drewniane bloczki, powodując pękanie powierzchni (spękania). Smaruj sworznie osi co 20 godzin użytkowania. Raz w roku sprawdzaj policzki bloczka pod kątem delaminacji lub rozwoju pęknięć od otworów na sworznie osi; wymieniaj policzki, jeśli pęknięcia sięgają ponad jedną trzecią szerokości policzka. Dobrze konserwowany bloczek z takielunkiem posłuży przez pokolenie bez większych napraw.
Materiały
3- 10 sztukZastępnik
- 20 sztukZastępnik
- 20 metrówZastępnik
Wymagane narzędzia
3- Zastępnik
- Zastępnik
- Zastępnik
Materiały z połączonych planów
Według tego planu powstaje
Powiązane blueprinty
Te blueprinty dzielą się wiedzą — technikami, materiałami lub zasadami
CC0 Domena publiczna
Ten plan jest udostępniany na licencji CC0. Możesz go swobodnie kopiować, modyfikować, rozpowszechniać i wykorzystywać do dowolnych celów, bez konieczności uzyskiwania zgody.
Wesprzyj Makera kupując produkty przez jego plan, za co zarabia Prowizja Makera ustalony przez sprzedawców, lub stwórz nową iterację tego planu i dołącz go jako połączenie w swoim własnym planie, aby dzielić się przychodami.



