
Mechaniczny krosno Cartwrighta — tkanie zmechanizowane dzięki parze i wodzie
W 1785 roku Edmund Cartwright — duchowny bez doświadczenia w tekstyliach — opatentował krosno mechaniczne, pierwsze krosno napędzane wyłącznie siłą mechaniczną, a nie ludzkimi mięśniami. Cartwrighta zainspirowała rozmowa przy kolacji, podczas której manchesterscy kupcy bawełny narzekali, że nowe maszyny przędzalnicze (jenny, water frame, mule) produkują przędzę szybciej, niż ręczni tkacze są w stanie ją zużyć. Rozumował, że jeśli przędzenie można zmechanizować, to tkanie również.
Pierwszy prototyp Cartwrighta był prymitywny i niepraktyczny — do jego obsługi potrzebni były dwaj silni mężczyźni, a tkanina była słabej jakości. Zasada była jednak słuszna: mechanizm napędzany krzywką mógł podnosić i opuszczać prowadnice osnowy, przerzucać czółenko i automatycznie dobijać wątek, zasilany kołem wodnym lub silnikiem parowym. W ciągu kolejnych dwóch dekad inni inżynierowie (William Horrocks, Richard Roberts) udoskonalili konstrukcję, aż krosno mechaniczne stało się komercyjnie opłacalne około 1820 roku.
Instrukcje
Przygotuj wał osnowowy
Przygotuj wał osnowowy
Wał osnowowy to duży walec z tyłu krosna, na którym nawinięte są setki lub tysiące równoległych nitek osnowy, naciągniętych równomiernie. W przypadku krosna mechanicznego osnowa jest przygotowywana na osobnej maszynie do przewijania osnowy – dużej obracającej się ramie, która nawija odmierzone długości przędzy równolegle. Gotowa osnowa jest następnie przenoszona na wał krosna. Przędza osnowowa przędziona maszynowo (z przędzarki wodnej lub mule) musi zostać oklejona pastą skrobiową, aby wytrzymać naprężenia mechaniczne podczas tkania na krosnach mechanicznych.
Materiały do tego kroku:
Przędza osnowowa1 kgNawlecz osnowę przez płaszczyzny (heddle)
Nawlecz osnowę przez płaszczyzny (heddle)
Każda nitka osnowy jest przeciągana przez heddle — drucianą pętlę z oczkiem pośrodku, zamontowaną na ramce heddlowej. W splocie płóciennym naprzemienne nitki przechodzą przez ramkę 1 i ramkę 2. Gdy ramka 1 unosi się, połowa nitek osnowy zostaje podniesiona, tworząc przesmyk (zewów). Krosno mechaniczne automatyzuje ten ruch za pomocą krzywek lub popychaczy, które podnoszą i opuszczają ramki w określonej kolejności, lecz samo wstępne nawlekanie (zwane „wciąganiem”) nadal wykonuje się ręcznie, nitka po nitce.
Potrzebne narzędzia:
Krosno mechanicznePrzeprowadź osnowę przez płochulec
Przeprowadź osnowę przez płochulec
Po przejściu przez nici nośne (heddles) każda nitka osnowy przechodzi przez przerwę (dent) w płochulcu — grzebieniowatą ramę zamocowaną w bardzie. Płochulec rozmieszcza nitki osnowy równomiernie na szerokości krosna i służy do dociskania każdej nitki wątku na swoje miejsce. Gęstość płochulca (liczba dziurek na centymetr) determinuje liczbę nitek na jednostkę powierzchni tkaniny. Cienka bawełniana koszulowa tkanina może mieć 20 dziurek na centymetr, natomiast gruba tkanina płócienna — 6–8.
Zawiąż osnowę do wału tkackiego
Zawiąż osnowę do wału tkackiego
Zgrupuj nitki osnowy w małe pęczki i przywiąż je do fartucha wału tkackiego (paska tkaniny przymocowanego do przedniego wałka). Napnij osnowę, obracając hamulec wału osnowowego, aż wszystkie nitki będą naprężone i równe. Równomierne napięcie na całej szerokości jest niezbędne — krosna mechaniczne pracują z prędkościami, które potęgują każdą różnicę naprężenia do widocznych wad tkaniny.
Załaduj wrzeciono czółenka cewką wątku
Załaduj wrzeciono czółenka cewką wątku
Włóż nawiniętą cewkę przędzy wątkowej do czółenka. W krosnach mechanicznych czółenko jest wytrzymałym czółenkiem łódkowym, wzmocnionym metalowymi końcówkami, aby wytrzymać rzucanie z dużą prędkością przez mechanizm wybijający. Wątek przechodzi przez mały otwór lub oczko napinające w korpusie czółenka. Upewnij się, że cewka obraca się swobodnie — zablokowana cewka powoduje, że czółenko ciągnie przędzę za sobą przez zew (przesmyk) zamiast czysto ją układać.
Materiały do tego kroku:
Przędza wątkowa500 gPodłącz źródło zasilania do krosna
Podłącz źródło zasilania do krosna
Krosno mechaniczne napędzane jest głównym wałem połączonym z kołem wodnym lub silnikiem parowym za pomocą pasów i kół pasowych. Włączenie dźwigni sprzęgła łączy krosno z głównym wałem napędowym. Wewnętrzny mechanizm krzywkowy krosna przekształca ten ciągły obrót w kolejne ruchy tkania: zmiana zewu (otwieranie osnowy), wybijanie wątku (przerzucanie czółenka) oraz ubijanie (dociskanie wątku na miejsce).
Uruchom krosno na niskiej prędkości
Uruchom krosno na niskiej prędkości
Włącz sprzęgło i pozwól krosnu pracować ze zmniejszoną prędkością przez pierwsze kilka wątków. Obserwuj ruch zmiany zewu: ramki z łyżwami powinny unosić się i opadać równo, tworząc wyraźny prześwit dla czółenka. Czółenko powinno przelecieć przez całą szerokość i pewnie wylądować w przeciwnej skrzynce czółenka. Pałąk powinien uderzyć do przodu i dociągnąć wątek ściśle do brzegu tkaniny (krawędzi tkaniny, tzw. fell).
Obserwuj zautomatyzowany ruch wybijaka
Obserwuj zautomatyzowany ruch wybijaka
Mechanizm wybijania — wywodzący się z latającego czółenka Kaya — wykorzystuje dźwignię napędzaną krzywką, która w dokładnie właściwym momencie każdego cyklu uderza czółenkiem w poprzek krosna. Czas jest kluczowy: czółenko musi przelecieć po pełnym otwarciu przesmyku, a przed jego zamknięciem. We wczesnych mechanicznych krosnach źle zsynchronizowane wybicia powodowały, że czółenko uderzało w zamykającą się osnowę, zrywając nitki i uszkadzając czółenko — gwałtowne zdarzenie zwane „smashem”.
Monitoruj zatrzymanie osnowy
Monitoruj zatrzymanie osnowy
Krosna mechaniczne są wyposażone w automatyczne urządzenie zatrzymujące osnowę — mechanizm czujnikowy, który wykrywa zerwane nici osnowy i natychmiast zatrzymuje krosno. Każda nić osnowy przechodzi przez cienki metalowy drut zatrzymujący. Jeśli nić pęknie, jej drut opada, uruchamiając dźwignię, która wyłącza sprzęgło. Zapobiega to tkaniu krosna z brakującą nicią, co powodowałoby widoczną smugę na tkaninie. Zawiąż zerwaną nić i uruchom ponownie.
Zwiększ do prędkości roboczej
Zwiększ do prędkości roboczej
Gdy krosno pracuje czysto, zwiększ do pełnej prędkości roboczej. Wczesne krosno mechaniczne pracowało z prędkością 60–80 wątków na minutę; do lat 30. XIX wieku ulepszone konstrukcje osiągały 100–120 wątków na minutę. Przy pełnej prędkości czółenko przecina krosno jako rozmazana smuga, a zamki bijący poruszają się w ciągłym rytmie. Hałas w tkalni wypełnionej mechanicznymi krosnami był tak intensywny, że robotnicy porozumiewali się, czytając z ruchu warg — praktyka ta nazywana była „mee-mawing”.
Wymiana pustych szpulek podczas pracy
Wymiana pustych szpulek podczas pracy
Gdy szpulka z wątkiem się wyczerpie, czółenko przelatuje bez układania nici. Operator musi zatrzymać krosno, wyjąć pustą szpulkę, włożyć pełną i uruchomić je ponownie. Na późniejszych krosnach mechanicznych automatyczny mechanizm zmiany szpulek (automatyczne krosno Northropa, 1894) wymieniał szpulki bez zatrzymywania maszyny, jednak w czasach Cartwrighta była to nadal czynność wykonywana ręcznie i główny powód, dla którego jeden tkacz mógł jednocześnie obsługiwać tylko 2–4 krosna.
Przesuwaj tkaninę w miarę jej narastania
Przesuwaj tkaninę w miarę jej narastania
Mechanizm zapadkowy na wale tkackim automatycznie przesuwa wytkaną tkaninę do przodu o niewielki krok po każdych kilku przełożeniach wątku, dzięki czemu bitfell (linia tkania) utrzymuje stałą odległość od brdy. Szybkość nawijania określa gęstość wątku tkaniny, czyli liczbę nici wątku na centymetr. Ta mechaniczna precyzja pozwala uzyskać tkaninę o bardziej równomiernej gęstości wątku niż jakikolwiek tkacz ręczny.
Kontroluj tkaninę podczas tkania
Kontroluj tkaninę podczas tkania
Okresowo sprawdzaj powierzchnię tkaniny pod kątem wad: zerwanych nitek osnowy (pionowe smugi), podwójnych wątków (dwa wątki osnowy w jednym przesmyku), luźnych krajek lub plam oleju z maszyn. Oznaczaj wady linią kredy, aby można je było naprawić podczas wykańczania. Wykwalifikowany tkacz na mechanicznym krośnie mógł obsługiwać wiele krosien, zachowując jakość – w latach 40. XIX wieku jeden tkacz zazwyczaj obsługiwał 4 krosna, wytwarzając tyle tkaniny, co 15 tkaczy ręcznych.
Zdejmij gotową tkaninę z krosna
Zdejmij gotową tkaninę z krosna
Gdy osnowa się wyczerpie (lub osiągnięta zostanie żądana długość tkaniny), zatrzymaj krosno, przetnij pozostałą osnowę za płciami i odwiń gotową tkaninę z wału tkackiego. Pełna osnowa może dać 50–100 metrów ciągłej tkaniny. Surowa tkanina (zwana 'grey goods' lub 'loomstate') trafia do działu wykończeniowego, gdzie przed sprzedażą jest odgotowywana, bielona, farbowana i prasowana.
Potrzebne narzędzia:
NożyczkiZrozum transformacyjny wpływ krosna mechanicznego
Zrozum transformacyjny wpływ krosna mechanicznego
Krosno mechaniczne było ostatnim ogniwem w łańcuchu mechanizacji przemysłu tekstylnego. W 1733 roku Kay wynalazł czółenko latające. W latach 1764–1779 jenny, rama wodna i muła zmechanizowały przędzenie. W 1785 roku Cartwright zmechanizował tkanie. W ciągu 52 lat każdy etap od włókna do tkaniny był napędzany maszynami. Produkcja tkanin bawełnianych w Anglii wzrosła z 2 milionów funtów w 1760 roku do ponad 300 milionów funtów do 1830 roku — wzrost 150-krotny. Rewolucja tekstylna została zakończona, a wzorzec przemysłowej produkcji został ustanowiony do naśladowania przez wszystkie inne gałęzie przemysłu.
Materiały
2- 1 kgZastępnik
- 500 gZastępnik
Materiały z połączonych planów

Weaving with a Flying Shuttle — Kay's Invention That Launched the Textile Revolution
autor: Tex
Tekstylia i skóra

Crompton's Spinning Mule — The Machine That Made Fine Cotton Possible
autor: Tex
Tekstylia i skóra

Arkwright's Water Frame — Roller-Drafted Warp Yarn by Water Power
autor: Tex
Tekstylia i skóra
Według tego planu powstaje
Powiązane blueprinty
Te blueprinty dzielą się wiedzą — technikami, materiałami lub zasadami
CC0 Domena publiczna
Ten plan jest udostępniany na licencji CC0. Możesz go swobodnie kopiować, modyfikować, rozpowszechniać i wykorzystywać do dowolnych celów, bez konieczności uzyskiwania zgody.
Wesprzyj Makera kupując produkty przez jego plan, za co zarabia Prowizja Makera ustalony przez sprzedawców, lub stwórz nową iterację tego planu i dołącz go jako połączenie w swoim własnym planie, aby dzielić się przychodami.



