Montaż i wyrównanie: bicie, niewspółosiowość i ślad przylegania

**Otwór i wał.** Koło zębate na pasowaniu luźnym będzie pracować mimośrodowo o wielkość luzu, za każdym razem. Stosuj pasowanie przejściowe lub lekko wciskowe — H7/k6 lub H7/m6 do zastosowań ogólnych — a moment obrotowy przenoś za pomocą wpustu, a nie pasowania. **Wpust niczego nie centruje.** Przenosi moment obrotowy. Centrowanie zapewnia pasowanie, a wpust wykonany zbyt głęboko lub klin opierający się dnem o rowek w kole zębatym podniesie koło z gniazda i wyrzuci je o więcej niż jakikolwiek błąd produkcyjny. Sprawdź, czy wpust ma luz u góry. **Prasuj, nie waląc młotkiem.** Koło nasadzane młotkiem osadza się przekrzywione i przenosi wstrząsy na łożyska. Wciśnij je prasą lub nagrzej koło o 80–100 °C powyżej temperatury wału i nałóż. **Ustaw je prostopadle do kołnierza.** Koło dociśnięte do kołnierza jest tylko tak prostopadłe, jak sam kołnierz; kołnierz z promieniem zaokrąglenia w narożu i bez podcięcia w kole utrzyma koło z dala i przechyli je. **Następnie zmierz na złożonym wale, między kłami.** Czujnik zegarowy na bokach zębów, z trzpieniem lub kulką w przestrzeni między zębami, obróć o pełny obrót i odczytaj całkowite wskazanie bicia. Sprawdź też czujnikiem czopy wału, aby odróżnić wygięty wał od mimośrodowego koła zębatego — oba dają ten sam wynik na zębach, a wymagają innych napraw. **Zapisz wynik przed i po** każdej ingerencji. Zmienione bicie to najcenniejszy dowód, jaki istnieje.

Pięć minut z tubką niebieskiego barwnika inżynierskiego powie więcej niż godzina pomiarów, ponieważ pokazuje zespół pracujący z własnymi błędami, a nie same części w izolacji. **Metoda.** Wyczyść zęby. Nanieś cienką, równomierną warstwę barwnika na trzy lub cztery zęby zębnika — na tyle cienką, aby przez nią było widać metal. Obróć parę o kilka obrotów przy lekkim hamulcu, tak aby boki zębów były obciążone. Odczytaj ślad przeniesiony na koło. **Dobry ślad** znajduje się centralnie na boku zęba, obejmuje mniej więcej 70–80% szerokości wieńca i nie sięga obu krawędzi — krawędzie na dobrych kołach są celowo odciążone, aby narożnik nigdy nie przenosił obciążenia. **Przyleganie tylko na jednym końcu** oznacza błąd ustawienia. To, który koniec, wskazuje kierunek. Jeżeli przy odwróceniu obciążenia ślad zmienia końce, to wał się ugina, a nie błędne są otwory łożyskowe. **Przyleganie na obu końcach i brak śladu w środku** oznacza wygięte koło lub wał uginający się między dwoma łożyskami rozstawionymi na dużą odległość. **Przyleganie wysoko na zębie, przy wierzchołkach** oznacza, że odległość osi jest zbyt duża lub wierzchołki wymagają odciążenia. **Przyleganie nisko, przy stopie zęba** oznacza, że osie są zbyt blisko siebie — a przyleganie u stopy jest niebezpieczne, ponieważ właśnie tam naprężenia zginające są największe. **Ślad przesuwający się po kole** z zęba na ząb oznacza bicie lub błąd podziałki, a nie błąd ustawienia. **W kołach stożkowych to ślad jest regulacją.** Przesuwaj zębnik do wewnątrz i na zewnątrz na jego podkładkach, aż znak będzie znajdował się centralnie i nieco w stronę pięty zęba (toe), a następnie zapisz pakiet podkładek. Ta odległość montażowa jest nastawą.

**Niewspółosiowość w obudowie, którą można obrobić skrawaniem.** Wytocz oba gniazda łożyskowe w jednym ustawieniu albo wytocz je od tej samej strony bez przesuwania przedmiotu. Dwa otwory wykonane osobno są równoległe tylko przypadkiem. **Niewspółosiowości, której nie da się usunąć obróbką.** Podłóż podkładki pod obudowy łożysk albo zamontuj mimośrodową tulejkę w jednym gnieździe i obróć ją do właściwego ustawienia. Jest to standard w dużych otwartych przekładniach. **Ugięcie wału.** Przesuń łożyska bliżej koła zębatego, zwiększ średnicę wału lub umieść koło zębate pomiędzy łożyskami zamiast je wysięgać. Ugięcie rośnie z sześcianem rozpiętości i czwartą potęgą średnicy, więc niewielka zmiana któregokolwiek z tych parametrów oznacza dużą zmianę ugięcia. **Celowa korekta skosu zęba.** W dużych kołach zębatych linia zęba jest szlifowana z wbudowanym skręceniem, które kompensuje znane ugięcie przy projektowanym obciążeniu. Jest ono poprawne tylko dla jednego obciążenia, co stanowi kompromis. **Zaokrąglenie boku zęba (crowning).** Lekkie odciążenie boku zęba ku każdemu z końców, dzięki czemu styk pozostaje na środku niezależnie od niewspółosiowości. Zmniejsza to powierzchnię styku, a tym samym nośność, ale sprawia, że koło jest odporne właśnie na powyższe błędy — dlatego jest standardem w kołach montowanych przez kogoś innego. **Dotarcie.** Umiarkowany ślad zazębienia poprawi się w ciągu pierwszych godzin pracy pod lekkim obciążeniem, gdy wierzchołki nierówności się wygładzą. Zły ślad się nie poprawi; będzie powodował wykruszenia (pitting). Różnica polega na tym, czy szczytowe obciążenie jest powyżej, czy poniżej granicy zmęczenia stykowego, a dotarcie źle wyosiowanej pary po prostu szybciej ją uszkodzi.