Ноолуурын ноос самнах — Монгол ямааны кашемир бэлтгэх

Кашемир бол ямааны доод давхарга буюу ноолуур юм. Монгол ямаа (Capra hircus) хүйтэн өвлийг давах зорилгоор нарийн ноолуур ургуулдаг. Энэхүү ноолуур нь 14-19 микрон голчтой бөгөөд хонины ноосноос (20-40 микрон) нарийн. Нэг ямаанаас жилд дунджаар 200-500 грамм ноолуур авна.

Хаврын 4-5 дугаар сард, агаарын дулааны хэм тогтмол 10°C-аас дээш болоход ямаа ноолуураа унагаж эхэлнэ. Ноолуур унаж эхэлснийг харахад ямааны хажуу, гуя хэсгээр ноолуур сарвайж гарна. Хэт эрт самнавал ямаанд хүйтнээс хамгаалах ноос дутагдана.

Төмөр сам (шүдтэй сам) бэлтгэ. Монгол уламжлалт сам нь модон бариултай, ган шүдтэй. Шүдний хоорондын зай 2-3 мм байна. Хэт нарийн шүдтэй сам ноолуурыг таслана. Мөн цуглуулах уут (даавуун уут) бэлтгэ.

Ямааг тайван байлга. Тохой дээр нь суулгаж, хөлийг нь зөөлөн хүлээд, эсвэл туслах хүнээр бариулна. Стресстэй ямааны ноос чанар муутай болно. Самнахаас өмнө ямааны ноосонд наалдсан ургамал, шороо зэргийг гараар түүж авна.

Ямааны хажуу хэсгээс эхлэн самна. Самаар ямааны арьсанд хүртэл зөөлөн шударч, доод ноолуурыг салга. Гадна талын бүдүүн ноосыг орхиж, дотор талын нарийн ноолуурыг авна. Нэг чиглэлд самна — нааш цааш хөдөлгөхгүй.

Хажуу талыг дуусгаад, гуя, цээж, нуруу руу шилжинэ. Гуяны ноолуур хамгийн нарийн, өндөр чанартай байдаг. Хэвлийн хэсгийг зайлсхий — тэнд ноос богино, бохир байна. Нэг ямааг бүтэн самнахад 1.5-2.5 цаг зарцуулна.

Самнасан ноосонд нарийн ноолуур болон бүдүүн гадна ноос холилдсон байна. Гараар бүдүүн ноосыг (guard hair, 40-100 микрон) ялган авна. Энэ нь ноолуурын чанарт шууд нөлөөлнө — бүдүүн ноос их холилдсон бол чанар буурна.

Монгол ямааны ноолуурыг өнгөөр нь ангилна: цагаан (хамгийн үнэтэй), саарал, хүрэн, хар. Цагаан ноолуур будагдахад хялбар учраас хамгийн их эрэлттэй. Өнгө бүрийг тусдаа цуглуул. Холимог өнгийн ноолуур чанар муу гэж тооцогдоно.

Ангилсан ноолуурыг сэгсэрч, шороо, элс зэргийг зайлуул. Наалдсан ургамлын үрийг гараар нэг нэгээр нь түү. Монгол ямаа нутгийн бэлчээрт идэшилдэг учраас ноолуурт өвс, ургамлын хэсгүүд их холилдсон байдаг.

35-40°C-ийн бүлээн усанд зөөлөн угаалгын бодис нэмж, ноолуурыг зөөлөн дэвтээнэ. 15-20 минут байлга. Битгий мушги, сунга — ноолуур эвхэгддэг. Усыг 2-3 удаа солиж, шингэн тунгалаг болтол угаана. Хүйтэн ус хэрэглэхгүй — ноолуур эвлэрнэ (felt болно).

Угаасан ноолуурыг зөөлөн шахаж илүүдэл усыг авна. Сэрээн дээр тарааж, сүүдэрт хатаана. Нарны шууд гэрэлд бүү хатаа — өнгө нь алдагдана. Хатаахад 1-2 хоног зарцуулна. Хатсан ноолуур зөөлөн, хөнгөн мэдрэгдэнэ.

Хатсан ноолуурыг жинлэ. Нэг ямаанаас 200-500 грамм ноолуур гарна. Цагаан ямаанаас илүү их гарах хандлагатай. Жин, өнгө, ямааны тэмдэглэл, огноог бүртгэ. Монгол кашемир дэлхийн зах зээлд килограмм нь 40-100 ам.доллараар үнэлэгддэг.

Цэвэр, хуурай ноолуурыг даавуун уутанд хий. Хатуу битүүмж уутанд бүү хий — ноолуур амьсгалах ёстой. Хөөс, эрвээхэйгээс хамгаалахын тулд лавандын цэцэг эсвэл хуш модны үнэр хийж болно. Сэрүүн, хуурай, харанхуй газарт хадгал. Зөв хадгалсан ноолуур олон жил чанараа хадгална.