लोक्ता बोक्रा सङ्कलन — नेपाली हस्तनिर्मित कागज बनाउने बिरुवा

लोक्ता (Daphne bholua र Daphne papyracea) नेपालको हिमालय क्षेत्रमा 1600-4000 मिटर उचाइमा पाइने झाडी हो। यो बिरुवा 1-4 मिटर अग्लो हुन्छ र यसको भित्री बोक्रा (bast fiber) बाट विश्वप्रसिद्ध नेपाली हस्तनिर्मित कागज बनाइन्छ। नेपाली लोक्ता कागजको इतिहास 1000 वर्षभन्दा पुरानो छ — यसलाई धार्मिक ग्रन्थ, सरकारी कागजातहरू, र कलात्मक कागजको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। Daphne bholua लाई नेपालीमा "लोक्ता" भनिन्छ भने D. papyracea लाई पनि "लोक्ता" नै भनिन्छ — दुवै प्रजातिबाट कागज बनाइन्छ।

कागज बनाउनको लागि 1-2 सेन्टिमिटर व्यास भएका डाँठहरू सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छन्। बिरुवा कम्तिमा 4-5 वर्ष पुरानो हुनुपर्छ। बोक्रा सजिलै छुट्टिने खालको — रेसादार, बलियो, लचिलो — हुनुपर्छ। बिरुवा स्वस्थ हुनुपर्छ: हरियो पात, बलियो डाँठ, कुनै रोग वा कीराको चिन्ह नहुने। एउटै ठाउँबाट सबै बिरुवा नकाट्ने — वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न केही बिरुवा छोड्ने।

The best time to collect Lokta bark is from late autumn (October-November) to the beginning of spring (February-March) — that is, before new branches sprout. During this time, the sap of the plant flows less and the bark separates easily. It is not appropriate to collect during the rainy season (June-September) — the bark becomes wet, transportation becomes difficult, and drying is also hard. Collection should be done on dry days.

डाँठलाई जमिनदेखि 20-30 सेन्टिमिटर माथिबाट काट्ने — कहिल्यै जरासमेत नउखेल्ने। सफा, तीखो हँसियाले एकै काटमा काट्ने — चिर्ने वा बारम्बार काट्नुले बिरुवालाई हानि पुर्‍याउँछ। यसरी काट्दा बिरुवाको जरा र तल्लो भाग बाँचिरहन्छ र 4-6 वर्षमा नयाँ हाँगा फुटेर बिरुवा पुनर्जीवित हुन्छ। यो दिगो सङ्कलन विधि नेपालमा पुस्तौंदेखि चलिआएको छ।

काटेका डाँठबाट तुरुन्तै बोक्रा छुट्याउनु राम्रो — ताजा डाँठबाट बोक्रा सजिलै छुट्टिन्छ। डाँठको एक छेउमा चक्कुले बोक्रामा लामो चिरो लगाउने, त्यसपछि बोक्रालाई बिस्तारै खिच्दै छुट्याउने। बोक्रा दुई तहको हुन्छ: बाहिरी बोक्रा (कडा, खैरो) र भित्री बोक्रा (सेतो-क्रिम रंगको, रेसादार — यही कागजको मुख्य कच्चा पदार्थ)। बाहिरी बोक्रालाई छुट्याएर फाल्ने, भित्री बोक्रा मात्र राख्ने।

छुट्याएको भित्री बोक्रालाई छायाँमा वा मध्यम घाममा सुकाउने। बोक्रालाई खुला हावा लाग्ने ठाउँमा पसारेर राख्ने — थुपार्नु हुँदैन, नत्र ढुसी लाग्छ। 2-4 दिनमा बोक्रा राम्ररी सुक्छ। सुकेको बोक्रा हल्का, कडा, र हरियो-खैरो रंगको हुन्छ। राम्ररी सुकेको बोक्रा महिनौंसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ — चिस्यान नलाग्ने सुक्खा ठाउँमा राख्ने। सुकाउनु नपर्ने भए तुरुन्तै अर्को चरणमा जान सकिन्छ।

Soak dried (or fresh) inner bark in clean water for 24-48 hours. This softens the bark fibers and makes it easier to boil in the next step. Use a large container with enough water to completely submerge the bark. Change the water after 24 hours — dust and other impurities will come out in the first water. The soaked bark should be soft, flexible, and easy to break by hand.

काठको खरानी (wood ash) लाई पानीमा मिसाएर क्षारीय (alkaline) घोल तयार गर्ने। लगभग 1 भाग खरानी र 5-8 भाग पानीको अनुपातमा मिसाउने। खरानीको पानी प्राकृतिक क्षार (lye) हो जसले बोक्राका रेसाहरूलाई नरम बनाउँछ र बिरुवाको लिग्निन (lignin) तथा अन्य गैर-रेसा पदार्थहरू हटाउँछ। खरानीलाई पहिले पानीमा राम्ररी मिसाएर, थिति बस्न दिने, माथिल्लो स्वच्छ पानी मात्र प्रयोग गर्ने। साबुन जत्तिकै क्षारीय (pH 10-12) हुनुपर्छ।

भिजेको बोक्रालाई खरानीको पानीमा 4-6 घण्टा उमाल्ने। ठूलो भाँडो वा ड्रममा बोक्रा राखी खरानीको पानीले पूर्ण डुबाउने। मध्यम आँचमा उमाल्ने — तीव्र उमालले रेसालाई हानि पुर्‍याउन सक्छ। बीचबीचमा हलाइरहने। उमालिसकेपछि बोक्रा अत्यन्तै नरम, लसिलो, र हातले सजिलै टुक्र्याउन सकिने अवस्थामा हुन्छ। उमालेको पानी खैरो-कालो हुन्छ — यसमा लिग्निन र अन्य रसायन निस्कन्छन्। बोक्रालाई सफा पानीले 2-3 पटक राम्ररी धोएर खरानीको अंश हटाउने।

उमालेर नरम भएको बोक्रालाई सिलौटो (ढुङ्गाको सतह) मा राखी काठको मुंग्रोले कुट्ने। बारम्बार कुट्दै जाँदा बोक्राको रेसा टुक्रिँदै जान्छ र लुगदी (pulp) बन्दछ। कुट्ने क्रममा बीचबीचमा थोरै पानी छर्कने — यसले रेसालाई समान रूपमा फैलाउन मद्दत गर्छ। लुगदी एकसमान, महीन, दही जस्तो बनस्म्म कुट्ने। ठूला गाँठा वा अधकुटेका टुक्रा नहुनुपर्छ — यसले कागजमा असमान भाग बनाउँछ। एक किलो सुक्खा बोक्राबाट लगभग 40-60 पाना कागज बन्न सक्छ।

तयार भएको लुगदीलाई साँग्लो (sanglo — काठको फ्रेम जसमा कपडा तानिएको हुन्छ) मा समान रूपमा फिजाउने। साँग्लोलाई बगिरहेको खोला वा पानीको भाँडोमा राखिन्छ। लुगदीलाई पानीमा मिसाएर पातलो घोल बनाउने, त्यसपछि साँग्लोमा हातले समान रूपमा फैलाउने। कागजको मोटाइ लुगदीको मात्राले निर्धारण गर्छ — सामान्यतया 0.1-0.3 मिलिमिटर मोटो। फिजाउँदा गाँठा वा हावाको बुँदा नहुनुपर्छ। एक साँग्लोमा एक पाना कागज बन्छ।

लुगदी फिजाएको साँग्लोलाई घाममा राखी सुकाउने। साँग्लोलाई सिधा (तेर्सो) राख्ने, हल्का ओरालो दिन सकिन्छ जसले पानी निस्कोस्। प्रत्यक्ष घाममा 4-8 घण्टामा कागज सुक्छ (मौसम अनुसार)। बादल लागेको दिनमा बढी समय लाग्छ। कागज पूर्ण रूपमा सुक्नुपर्छ — आंशिक सुकेको कागजमा ढुसी लाग्छ। सुकेपछि कागज साँग्लोबाट बिस्तारै छुट्याउने — जोडले तान्नुले च्यात्न सक्छ।

सुकेको कागजको गुणस्तर जाँच्ने: समान मोटाइ (उज्यालोमा हेर्दा पातलो-बाक्लो ठाउँ नहुने), बलियोपन (हल्का तानेर हेर्ने — राम्रो कागज सजिलै च्यात्दैन), सतहको चिल्लोपन, र रंग (प्राकृतिक क्रिम-सेतो)। लोक्ता कागज प्राकृतिक रूपमा कीरा-प्रतिरोधी छ — Daphne बिरुवामा भएका प्राकृतिक रसायनहरूले कीरालाई भगाउँछन्। यही गुणले गर्दा लोक्ता कागजमा लेखिएका धार्मिक ग्रन्थ सयौं वर्ष टिकेका छन्। छिद्र, दाग, वा असमान ठाउँ भएका कागजलाई निम्न गुणस्तरको मानिन्छ।

Store the prepared lokta paper by stacking it on a flat surface in a dry, moisture-free location. Keep it in a place where direct sunlight does not fall — prolonged exposure to sunlight can cause the paper to turn yellow. Clean paper or cloth can be placed between the sheets of lokta paper. Uses of lokta paper: government certificates, religious texts, artistic prints, envelopes, gift wrapping, lampshades, and book binding. Handmade lokta paper from Nepal is sold at high prices in the international market — especially in Japan, Europe, and America.