ตุ้มปลาขาว (ตุ้มลาน) — ตุ้มคล้ายกรงนก โครงลวด พื้นไม้ไผ่สานทึบ ประตูงาไหว้ ปักหลักสองหลัก ดักใต้น้ำ

"ใช้ผูกงาที่ทำจากไม้ไผ่ เหลาเป็นซี่ ๆ ปลายแหลมเท่า ๆ กัน หลายซี่ ผูกเชือกมัดต่อเรียงกันที่โคนงาและกลางงาเป็นช่อง ๆ ระยะห่างเท่า ๆ กัน ให้ปลายงาประสานสลับล้ำไขว้กัน ลักษณะการพนมมือ" (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย, CC BY 4.0)

สานพื้นต่างหากด้วยไม้ไผ่จักเป็นแผ่นบางสานทึบชิดกัน เป็นแผ่นกลมหรือสี่เหลี่ยม บางหลังให้พื้นโผล่ล้ำออกหน้าประตูเป็นชาน (จึงเรียกตุ้มลาน) ดัดลวดเป็นวงกลมทำโครง สานตัวตุ้มด้วยตอกไม้ไผ่เหลาบาง มัดพื้นติดด้านล่าง ทำทางเอาปลาออกที่ปากด้านบน

ทำช่องประตูติดพื้นที่ริมด้านหน้า เป็นสี่เหลี่ยมหรือสามเหลี่ยม เหลาไม้ไผ่เป็นซี่ปลายแหลมเท่ากันหลายซี่ ผูกเชือกที่โคนและกลางงาเป็นช่องระยะเท่ากัน ให้ปลายงาสลับไขว้กันอย่างพนมมือ ผูกโคนงากับปากประตูโดยรอบ ปลายชี้เข้าใน ใช้เชือกอีกเส้นผูกกลางงาซี่บนสุดต่อกับไม้ชิ้นเล็กขัดไว้เหนือประตู ปรับงาให้หย่อนหรือตึงพอดี

ผูกเชือกข้างตัวตุ้มยาวประมาณ 30 ซม. ต่อไปยังหลัก 2 หลัก ปลายหลักแหลม ใช้ยึดไม่ให้ตุ้มล้มหรือหลุดตามกระแสน้ำ

ภาพตุ้มปลาขาวจริงจากพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านหนองบัวโคก (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย, CC BY 4.0)

เหยื่อเดิมใช้ขี้เหล้าสาโทคลุกแกลบ หรือแกลบผสมรำ ปัจจุบันใช้ใบระหุ่งฉีกหยาบใส่ในตุ้ม วางตอนเช้าในน้ำลึกไม่เกินคอ ดำน้ำวางตุ้มติดพื้น หันปากทางเข้าหนีกระแสน้ำ ปักหลักดึงเชือกให้ตึง วางหลายหลัง ปักกิ่งไม้โผล่พ้นน้ำเป็นเครื่องหมาย เก็บตอนเช้า วางต่อข้ามคืนได้ ต้องดำน้ำวางตุ้ม ไม่ทำคนเดียว และไม่วางในน้ำลึกเกินคอ

ตุ้มปลาขาวพบในหมู่บ้านใกล้หนองน้ำ มักแขวนรวมไว้ใต้ถุน ชายคา หรือข้างยุ้งฉาง เดิมวางช่วงน้ำหลาก สิงหาคมถึงพฤศจิกายน ปัจจุบันวางตลอดปี ชาวบ้านยืนยันว่าใบระหุ่งดีกว่าเหยื่อเดิม ต้องดำน้ำวางตุ้ม ไม่ทำคนเดียว และไม่วางในน้ำลึกเกินคอ แหล่งข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน "ตุ้มปลาขาว" ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านหนองบัวโคก บุรีรัมย์ (สัญญาอนุญาต CC BY 4.0) **ข้อจำกัด** รูปทรงตุ้มปลาขาวต่างกันไป แหล่งข้อมูลไม่ให้ขนาดตัวตุ้ม ประตู หรือหลัก ไม่มีรายการสินค้าสำหรับใบระหุ่ง จึงระบุไว้ในข้อความ