استخراج جیوه از سینابار — تقطیر جیوه از سنگ‌معدن سرخ

جیوه (Hg، عنصر ۸۰) تنها فلزی است که در دمای اتاق مایع است. سنگ‌معدن اصلی آن سینابار — سولفید جیوه(II) ‏(HgS)، کانی‌ای به رنگ قرمز شنگرفی درخشان با ۸۶٫۲٪ جیوه وزنی است. سینابار دست‌کم از ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد به عنوان رنگدانه استخراج شده و استخراج جیوه مایع از آن یکی از کهن‌ترین فرآیندهای متالورژیکی بشر است. تئوفراستوس این فرآیند را حدود ۳۱۵ ق.م. توصیف کرد و معادن سینابار آلمادن در اسپانیا دست‌کم از ۴۰۰ ق.م. به طور مداوم فعال بوده‌اند.

این فرآیند از تقطیر تخریبی استفاده می‌کند: سینابار در یک خمره مهروموم‌شده حرارت داده می‌شود تا از نظر حرارتی تجزیه شود. در حضور هوای محدود، واکنش غالب HgS + O₂ → Hg + SO₂ است که در دمای بالاتر از حدود ۵۸۰ درجه سانتی‌گراد انجام می‌شود. بخار جیوه — با نقطه جوش ۳۵۶٫۷۳ درجه سانتی‌گراد — از طریق لوله تقطیر خارج شده، سرد و به صورت قطرات نقره‌ای متراکم مایع می‌شود که به ته حوض جمع‌آوری پر از آب فرو می‌روند.

خطر شدید: بخار جیوه یک سم عصبی تجمعی قوی است. استنشاق مزمن باعث لرزش، تغییرات شخصیتی (اِرِتیسم)، آسیب کلیوی و مرگ می‌شود. دی‌اکسید گوگرد (SO₂) یک محرک تنفسی خورنده است. این فرآیند فقط باید در فضای باز با ماسک تمام‌صورت مجهز به فیلتر بخار جیوه و گازهای اسیدی، دستکش‌های مقاوم شیمیایی و لباس محافظ انجام شود. هرگز جیوه مایع را با دست‌های برهنه لمس نکنید. تمام تجهیزاتی که با جیوه تماس پیدا می‌کنند برای همیشه آلوده هستند و باید به عنوان ضایعات خطرناک تلقی شوند.

جیوه مایع تولیدشده در این فرآیند، سیال کاری اصلی برای کالیبراسیون دماسنج سلسیوسی پنی است — که استخراج عنصری را به اندازه‌گیری دقیق در زنجیره‌ای نشکستنی از دانش صنعتگری پیوند می‌دهد.