การคัดเลือกและประมวลผลขนแพะ — อุตสาหกรรมขนแพะของภูฏาน

แยัก (Bos grunniens) เป็นสัตว์ป่าที่อาศัยอยู่บนที่สูง (3000-5500 เมตร) แยักมีขนสามชนิด: ขนภายนอกหยาบ (guard hair, เส้นผ่านศูนย์กลาง 20-120 ไมครอน) ขนชั้นกลาง และขนปลายละเอียดภายใน (down fiber, เส้นผ่านศูนย์กลาง 16-20 ไมครอน) ขนปลายละเอียดภายในนี้มีลักษณะที่แตกต่างจากแคชเมียร์ (cashmere, 14-19 ไมครอน) ในเส้นผ่านศูนย์กลางที่เล็กน้อย ขนแยักปลายละเอียดอุ่นกว่าขนแกะและเมื่อซักน้ำแล้วจะไม่หดตัว แยักหนึ่งตัวให้ขนได้ 100-500 กรัมต่อปี

สำหรับการหวีขนแพะ จำเป็นต้องใช้หวีกว้าง (wide-toothed comb) ฟันของหวีต้องมีปลายโค้ง (rounded tips) ไม่ปลายแหลม เพราะหวีที่มีฟันแหลมจะทำให้ผิวแพะได้รับบาด ระยะห่างระหว่างฟันหวีควรอยู่ที่ 3-5 มิลลิเมตร เพื่อให้สามารถหวีขนละเอียดได้ดี นอกจากนี้ ยังต้องมีถุงสำหรับเก็บขนที่หวีออกมา (collection bag) และต้องมีถุงเก็บขนขนาดต่างๆ สำหรับแต่ละสี (สีขาว สีดำ สีน้ำตาล สีครีม) ตามลำดับ

จำเป็นต้องจับยึดจามรีให้อยู่กับที่ หากจับจามรีให้นิ่งและมั่นคงขณะหวีขน จะสะดวกทั้งจามรีและคน ผูกเชือกที่เขาจามรีแล้วผูกติดกับเสาไม้ อย่าปล่อยให้เชือกหย่อน — หากจามรีวิตกกังวล คุณภาพขนจะลดลง ต้องการคนสองคน — คนหนึ่งจับจามรี คนหนึ่งหวีขน คนเลี้ยงจามรี (ชาวเร่ร่อน) คุ้นเคยกับจามรีจึงจับได้มั่นคงมาก

หวีตามทิศทางการเติบโตของขนจามรี (with the grain) — หากหวีสวนทางจามรีจะเจ็บ วางหวีใกล้ผิวหนังแล้วดึงออกด้านนอกเบา ๆ ขนอ่อนจะติดอยู่บนซี่หวี ขนหยาบ (guard hair) จะหลุดออกจากหวี เริ่มจากด้านข้าง (side) ของจามรี — ด้านนี้มีขนมากที่สุด หวีบริเวณเดียวกัน 3-5 ครั้งเพื่อเก็บขนทั้งหมด

ขณะเก็บเส้นใยในฤดูใบไม้ผลิ ให้เก็บเส้นใยที่ร่วงตามธรรมชาติบนตัวจามรีด้วย บริเวณที่จามรีนอนพัก (resting area) และเสาถู (rubbing posts) จะมีเส้นใยที่ร่วงอยู่มาก หากเก็บรวมด้วยจะได้เส้นใยครบถ้วน เส้นใยที่ติดอยู่บนต้นไม้ในป่าก็ต้องเก็บด้วย คนเลี้ยงจามรี (ชาวเร่ร่อน) จะเก็บเส้นใยที่ร่วงตามธรรมชาติอย่างสม่ำเสมอตามแนวปฏิบัติที่กำหนด

ในขนที่เก็บมามีทั้งขนหยาบ (guard hair) และขนอ่อนชั้นใน (down) เริ่มแยกด้วยมือ: ขนหยาบ (เส้นผ่านศูนย์กลาง 20+ ไมครอน) ตรง เป็นมันวาว และยาว (5-25 เซนติเมตร) ขนอ่อนชั้นใน (16-20 ไมครอน) นุ่ม หนาแน่น และสั้น (3-5 เซนติเมตร) ดึงขนหยาบออกด้วยมือแล้วเหลือขนอ่อนไว้ ขั้นตอนนี้ใช้เวลาบ้าง แต่ช่วยเตรียมเนื้อขนอ่อนได้อย่างเหมาะสม

ขนจามรีมีสีน้ำตาล ดำ เทา และขาว สีขาวหายากมากและราคาสูงที่สุด — ย้อมสีได้ง่าย จึงต้องแยกสีไว้เป็นกลุ่ม ๆ ขนสีผสม (mixed color) มีมูลค่าต่ำกว่า จามรีแต่ละตัวจะได้ขนสีเดียวเป็นส่วนใหญ่ เนื่องจากจามรีดำมีมากที่สุด ขนดำจึงมีปริมาณมากที่สุด

ล้างขนอ่อนในน้ำเย็น (15-25°C) หรือน้ำอุ่น ห้ามใช้น้ำร้อน — น้ำร้อนจะทำให้ขนอ่อนจับตัวเป็นผ้าสักหลาด (felting) ใช้สบู่อ่อน (pH 7-8) เล็กน้อย แช่ขนในน้ำ 20-30 นาที ล้างโดยกดเบา ๆ — อย่าบิดแรง ล้างด้วยน้ำเย็นสะอาด 2-3 ครั้งจนสบู่หมด ล้างลาโนลิน (lanolin) ออกจากขนให้หมด

หลังซัก บีบน้ำส่วนเกินออกเบา ๆ (อย่าบิด — หากบิดจะยืด) ปูบนผ้าสะอาดแล้วตากในที่ร่ม (shade) อย่าวางในแสงแดดโดยตรง — ความยืดหยุ่นของขนจะเสียหาย ตากแห้ง 1-2 วัน ขนที่แห้งแล้วต้องนุ่ม ฟู และแห้งสนิท หากทิ้งขนเปียกไว้จะเกิดเชื้อรา (mold)

ในขนที่แห้งแล้วยังมีขนหยาบ (guard hair) เหลืออยู่บ้าง ดึงขนหยาบออกด้วยมือ — กางขนในบริเวณที่มีแสงสว่าง (bright light) จะเห็นขนหยาบได้ชัดมาก ขนหยาบตรง เป็นมันวาว และยาวกว่าขนอ่อน จึงจับดึงออกด้วยมือได้ สำหรับเชิงพาณิชย์ หากใช้เครื่อง dehairing จะได้ขนอ่อน 95% การทำด้วยมือจะได้ 80-90%

ขนอ่อนที่แห้งแล้วให้ชั่งน้ำหนัก จามรีหนึ่งตัวได้ขนอ่อน 100-500 กรัม (ขึ้นอยู่กับสายพันธุ์ อายุ และขนาดตัว) เก็บขนแต่ละสีไว้ในมัดแยกกัน แต่ละมัดระบุน้ำหนัก สี และวันที่ ขนจามรีภูฏานขายในตลาดสากลราคากิโลกรัมละ $80-150 ขนสีขาวราคาสูงที่สุด

ขนอ่อนแห้ง เก็บไว้ในที่เย็นและมีอากาศถ่ายเท อุณหภูมิ 15-20°C ความชื้น 50-60% ถือว่าดี ใช้ถุงผ้าฝ้ายระบายอากาศ — หากใช้ถุงพลาสติก ความชื้นจะสะสมทำให้เกิดเชื้อรา อย่ากดทับขน — ขนที่ถูกกดจะยับ ใส่ลูกซีดาร์ (cedar ball) ในถุงเพื่อป้องกันมอด (moth) หากเก็บรักษาอย่างถูกวิธี ขนจะรักษาคุณภาพได้หลายปี