Ìkọ̀wé Ọnà Gọ́tíìkì — Textura Quadrata

Textura Quadrata ń lo ìwọ̀n tó le koko tí a gbé ka ìbú ẹnu kálámù. Fún ẹnu kálámù 2 mm: gíga x jẹ́ ìbú ẹnu kálámù 5 (10 mm) — yí ẹnu kálámù sí ẹ̀gbẹ́ kí o sì to onígun-mẹ́rin-dọ́gba 5 tí ìbú wọn dọ́gba pẹ̀lú ẹnu kálámù lé ara wọn láti wọ̀n ọ́n dáadáa. Àwọn apá tó ń gòkè àti tó ń sọ̀kalẹ̀ kúrú nínú Textura — ìbú ẹnu kálámù 2-3 péré lókè tàbí nísàlẹ̀ gíga x (kì í ṣe àwọn ìfàgùn gígùn ti ìkọ̀wé italic). Fa ìlà ìsàlẹ̀, ìlà àárín (ìbú ẹnu kálámù 5 sókè), ìlà àwọn apá-gòkè (ìbú ẹnu kálámù 2-3 lókè ìlà àárín), àti ìlà àwọn apá-sọ̀kalẹ̀ (ìbú ẹnu kálámù 2-3 nísàlẹ̀ ìlà ìsàlẹ̀). Jẹ́ kí àlàfo láàárín àwọn ìlà ọ̀rọ̀ kéré, kí àwọn apá-sọ̀kalẹ̀ ìlà kan fẹ́rẹ̀ẹ́ kan àwọn apá-gòkè ìlà tó tẹ̀lé e — Textura jẹ́ ìkọ̀wé tó kún tí a sì fún pọ̀. Àwọn akọ̀wé-ọnà kan tún máa ń fa àwọn ìlà inaro fẹ́ẹ́rẹ́ kí àwọn ìlà lẹ́tà lè dúró ṣánṣán; àlàfo funfun láàárín ìlà méjì gbọ́dọ̀ fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìbú ìlà kan (wo ìgbésẹ̀ 4).

Di kálámù ẹnu-fífẹ̀ mú ní nǹkan bí ìwọ̀n 40 sí ìlà ìsàlẹ̀ — igun tó lọ sílẹ̀ díẹ̀ ju ìwọ̀n 45 tí ọ̀pọ̀ olùkọ́ ń lò fún italic máa ń mú kí àwọn ìlà inaro nípọn díẹ̀ sí i, kí àwọn ìlà ìbú sì tínrín sí i, èyí sì ń fi kún bí Textura ṣe kún tó sì wúwo. Igun kan náà ni a ń lò fún gbogbo ìlà, títí kan àwọn orí-ẹsẹ̀ dáyámọ́ńdì. Yàtọ̀ sí ìkọ̀wé ọnà italic níbi tí ìrísí lẹ́tà ti yàtọ̀ síra gan-an, àtúnṣe àwọn ìlà inaro tó fẹ́rẹ̀ẹ́ jọra ló gbòde nínú Textura — ìbáwí láti di igun kálámù mú láìyí padà rárá ni ó ṣe pàtàkì jùlọ. Dánrawò àwọn ìlà inaro tó tẹ̀lé ara wọn: ọ̀kọ̀ọ̀kan gbọ́dọ̀ jọ èyí tó ṣáájú rẹ̀ gẹ́lẹ́ ní ìbú àti ní igun.

Orí-ẹsẹ̀ dáyámọ́ńdì ni àmì ìdánimọ̀ Textura Quadrata ("quadrata" ń tọ́ka sí àwọn ìparí onírìísí dáyámọ́ńdì wọ̀nyí, onígun-mẹ́rin-dọ́gba tó dúró lórí igun rẹ̀). Dáyámọ́ńdì kò nílò ìyípadà igun kálámù: bí ẹnu kálámù ṣe wà ní igun rẹ, ìlà kúkúrú kan sísàlẹ̀ àti sí ọ̀tún, tó gùn tó ìbú ẹnu kálámù fúnra rẹ̀, máa ń fi onígun-mẹ́rin-dọ́gba tó dúró lórí igun rẹ̀ sílẹ̀. Láti ṣe dáyámọ́ńdì ìbẹ̀rẹ̀: ní ìlà àárín ṣe ìlà kúkúrú dábùú yẹn, lẹ́yìn náà fà á tààrà sísàlẹ̀ láìgbé kálámù sókè. Fún dáyámọ́ńdì ìparí ní ìlà ìsàlẹ̀: parí ìlà tó ń sọ̀kalẹ̀ kí o sì fi ìlà kúkúrú kan náà sísàlẹ̀ àti sí ọ̀tún parí rẹ̀, kí ó di ẹsẹ̀ dáyámọ́ńdì tó bá a mu. Nínú Textura tó ṣe déédéé jùlọ, a ṣàlàyé àwọn dáyámọ́ńdì wọ̀nyí ní pàtó — ọ̀kọ̀ọ̀kan gbọ́dọ̀ jẹ́ dáyámọ́ńdì tó mọ́ tó sì ní igun mímú. Dánrawò ọ̀wọ́ àwọn ìlà ẹyọ kan pẹ̀lú dáyámọ́ńdì ìbẹ̀rẹ̀ àti ìparí títí gbogbo dáyámọ́ńdì yóò fi dọ́gba ní títóbi àti ìrísí.

Mínímù ni bíríkì ìpìlẹ̀ Textura — ìlà inaro kan ṣoṣo pẹ̀lú orí-ẹsẹ̀ dáyámọ́ńdì lókè àti nísàlẹ̀, láti ìlà àárín dé ìlà ìsàlẹ̀. Lẹ́tà i jẹ́ mínímù kan pẹ̀lú àmì onírìísí dáyámọ́ńdì lókè rẹ̀ (kì í ṣe àmì yíyípo — a máa ń ṣe é nípa fífi ẹnu kálámù kan ìwé ní ìwọ̀n 40 kí ó fi àmì dáyámọ́ńdì sílẹ̀). Lẹ́tà l jẹ́ mínímù tí a fà gùn sókè dé ìlà àwọn apá-gòkè, pẹ̀lú dáyámọ́ńdì ìbẹ̀rẹ̀ ní gíga yẹn. Nínú Textura, àlàfo láàárín àwọn mínímù nínú ọ̀rọ̀ kan gbọ́dọ̀ dọ́gba pẹ̀lú ìbú ìlà kan — èyí ló ń dá ìlù "ọgbà igi" tó dọ́gba tó ń ṣàpèjúwe ìkọ̀wé yìí. Kọ ọ̀rọ̀ náà "minimum" (mínímù 15 pẹ̀lú àwọn àmì orí i àti orí-ẹsẹ̀) — bí àlàfo rẹ bá tọ́, àwọn mínímù gbọ́dọ̀ hàn bí ọ̀wọ́ ìlà tó jọra tí wọ́n dọ́gba pátápátá.

Lẹ́tà n jẹ́ mínímù méjì tí a so pọ̀ lókè pẹ̀lú ìlà tínrín bí irun tàbí pẹ̀lú dáyámọ́ńdì tó bò ara wọn. Nínú Textura tó múná, kò sí ọ̀run tí ó tẹ̀ láàárín àwọn mínímù (yàtọ̀ sí n ti italic) — ìsopọ̀ náà ní igun: ibi tí mínímù àkọ́kọ́ ti jáde pàdé ibi tí ìkejì ti bẹ̀rẹ̀ ní ìlà àárín. Lẹ́tà m jẹ́ mínímù mẹ́ta tí a so pọ̀. Lẹ́tà h jẹ́ igi apá-gòkè tí mínímù kejì so mọ́ ní igun ní ìlà àárín, bí ó ṣe rí nínú n. Lẹ́tà u jẹ́ mínímù méjì tí a so pọ̀ nísàlẹ̀ pẹ̀lú ìlà ẹsẹ̀ onígun. Ṣàkíyèsí bí gbogbo wọn ṣe jọra tó — ohun tó ń ya n, m, h àti u sọ́tọ̀ ni gíga àti ipò àwọn ìlà ìsopọ̀, kì í ṣe ìrísí tó yàtọ̀ pátápátá. Ìjọra yìí mọ̀ọ́mọ̀ ni: ó ń dá ìrísí aṣọ híhun, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó tún mú kí Textura di olókìkí fún ṣíṣòro láti kà kíákíá.

Nínú Textura Quadrata, àwọn lẹ́tà yíyípo KÌ Í yípo — a máa ń kọ́ wọn pẹ̀lú àwọn ìlà onígun tí wọ́n kàn ń fi yíyípo hàn. A máa ń ṣe lẹ́tà o pẹ̀lú ìlà títẹ̀ méjì tó pàdé ní orí mímú lókè àti nísàlẹ̀, tí wọ́n sì dá òbírí onígun-mẹ́fà tàbí onígun. Títẹ̀ kọ̀ọ̀kan jẹ́ mínímù tí ó tẹ̀ díẹ̀. Lẹ́tà c jẹ́ ìdajì òsì o onígun, pẹ̀lú ìlà kúkúrú lókè. Lẹ́tà e jẹ́ c tí ìlà òkè rẹ̀ padà wá tì mọ́ igi rẹ̀, tí ó sì dá ojú kékeré onígun ní ìdajì òkè. Lẹ́tà d, b, p àti q so ikùn onígun pọ̀ mọ́ mínímù apá-gòkè tàbí apá-sọ̀kalẹ̀. Bí a ṣe ń fi igun ṣe àwọn títẹ̀ ni ó mú kí Textura yàtọ̀ gidigidi sí italic tàbí Copperplate — kò fẹ́rẹ̀ẹ́ sí títẹ̀ gidi kankan nínú àwọn ẹ̀yà tó ṣe déédéé jùlọ. Lẹ́tà "yíyípo" kọ̀ọ̀kan ń di ìlù inaro kan náà mú bí àwọn lẹ́tà tí a fi mínímù kọ́.

Parí àwọn lẹ́tà kéékèèké Textura: a ti Textura ní àjà méjì: mínímù kan ní ọ̀tún pẹ̀lú ìlà orí kúkúrú onígun lókè àti ikùn kékeré tí a tì, tó ní igun, ní ìdajì ìsàlẹ̀. Lẹ́tà f ní ìlà apá-gòkè gígùn tó tẹ̀ díẹ̀ sí ọ̀tún ní òkè, pẹ̀lú ọ̀pá ìbú ní ìlà àárín. Lẹ́tà g ní ikùn onígun pẹ̀lú apá-sọ̀kalẹ̀ kúkúrú àti ìlà ìtì. Lẹ́tà r àti s yàtọ̀: r ti Textura ní ìlà èjìká kékeré onígun (tó kéré púpọ̀ ju ti r italic); s gígùn (ſ) ni ó wọ́pọ̀ nínú ìwé Sànmánì Àárín — ìlà gígùn tó jọ f ṣùgbọ́n tí kò ní ọ̀pá ìbú. Ní òpin ọ̀rọ̀, s yíyípo tí a mọ̀ lónìí ni a ń lò. A máa ń kọ́ lẹ́tà w, x, y, z pẹ̀lú mínímù àti ìlà dábùú pẹ̀lú orí-ẹsẹ̀ dáyámọ́ńdì kan náà. Parí álífábẹ́ẹ̀tì kí o sì dánrawò lẹ́tà kọ̀ọ̀kan títí ìwọ̀n àti igun yóò fi dúró déédéé.

Kọ àwọn ọ̀rọ̀ pípé àti gbólóhùn kúkúrú ní Textura Quadrata. Àlàfo láàárín lẹ́tà gbọ́dọ̀ jẹ́ ìbú mínímù kan gẹ́lẹ́ jákèjádò — èyí ṣe pàtàkì fún ìrísí ọgbà híhun. Tí o bá fún ojú rẹ díẹ̀ láti wo àkójọ Textura tí a kọ dáadáa, àwọn ìlà dúdú àti àlàfo funfun gbọ́dọ̀ dá àwòṣe tó dọ́gba tó sì ní ìlù, láìsí ihò tàbí àbààwọ́n dúdú. Àwọn ọ̀rọ̀ ìdánrawò tó wọ́pọ̀ ni ìbẹ̀rẹ̀ Àdúrà Olúwa ní èdè Látìn ("Pater noster, qui es in caelis") tàbí ẹsẹ èyíkéyìí láti orísun Sànmánì Àárín. Textura máa ń kún àyè ọ̀rọ̀ rẹ̀ pinpin; ìfẹ̀ ojú-ìwé ń wá láti àwọn ààlà etí tó yí i ká. Lẹ́yìn tí o bá kọ ìpínrọ̀ kan, sún sẹ́yìn kí o wo ìrísí gbogbo rẹ̀ kí o tó yẹ lẹ́tà kọ̀ọ̀kan wò.

Àwọn lẹ́tà ńlá ọ̀ṣọ́ (versal) tí a ń lò pẹ̀lú Textura yàtọ̀ pátápátá sí àwọn lẹ́tà kéékèèké: wọ́n tóbi, wọ́n ní ọ̀ṣọ́, wọ́n sì sábà máa ń dá lórí ìrísí Lombardic tàbí Uncial dípò ètò mínímù onígun. A sábà máa ń fa versal pẹ̀lú ọ̀pọ̀ ìlà, nígbà mìíràn a sì máa ń kùn wọ́n, dípò kí a kọ wọ́n pẹ̀lú ìṣísẹ̀ kálámù kan ṣoṣo. Ọ̀nà tó rọrùn fún ìdánrawò: lo ìrísí lẹ́tà ńlá Róòmù tí gíga wọn tó nǹkan bí ìbú ẹnu kálámù 7-8, tí a fà pẹ̀lú kálámù ẹnu-fífẹ̀ kan náà. Fi àwọn orí-ẹsẹ̀ dáyámọ́ńdì kéékèèké àti ọ̀ṣọ́ onígun kún un. Nínú ìwé àfọwọ́kọ Sànmánì Àárín, a sábà máa ń kọ versal ní yíǹkì pupa (rubrication) tàbí ṣe wọ́n lọ́ṣọ̀ọ́ lọ́pọ̀lọpọ̀ pẹ̀lú ewé wúrà àti ọ̀ṣọ́ tí a yà (illumination). Fún ìdánrawò, kọ lẹ́tà ńlá náà pẹ̀lú yíǹkì dúdú kan náà ṣùgbọ́n fi àyè púpọ̀ sílẹ̀ yí i ká — lẹ́tà ńlá Textura nílò àyè láti mí nítorí pé àwọn lẹ́tà kéékèèké kún pinpin.

Ṣètò ojú-ìwé ìdánrawò kan tó pé ní ọ̀nà ìwé àfọwọ́kọ Sànmánì Àárín. Yan ọ̀rọ̀ tí ó ní ìlà 8-15. Fi pẹ́ńsùlù fa àwọn ìlà ìtọ́sọ́nà dáadáa. Kọ ọ̀rọ̀ náà ní Textura Quadrata pẹ̀lú àlàfo tó dúró déédéé. Fi versal ọ̀ṣọ́ kan sí ìbẹ̀rẹ̀. Bí o bá fẹ́, fi àyè sílẹ̀ ní ààlà etí òsì fún ìṣẹ́tí ọ̀ṣọ́ tó rọrùn. Nígbà tí yíǹkì bá gbẹ pátápátá — àkókò gbígbẹ sinmi lórí yíǹkì àti ìwé, nítorí náà kọ́kọ́ dán an wò ní igun kan — pa gbogbo ìlà pẹ́ńsùlù rẹ́ pẹ̀lú rọ́bà ìparẹ́ tó rọ̀. Iṣẹ́ tó parí gbọ́dọ̀ fi àwọn ànímọ́ pàtàkì Textura Quadrata hàn: ìlù inaro tó dọ́gba pátápátá, orí-ẹsẹ̀ dáyámọ́ńdì tó dúró déédéé, lẹ́tà yíyípo onígun, ìrísí ọ̀rọ̀ tó kún pinpin, àti àlàfo ìlà tó kéré jùlọ. Èyí ni ìkọ̀wé tó pinnu bí àwọn ìwé Yúróòpù ṣe rí fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún — àwòrán kan náà tí Gutenberg ṣe àdàkọ rẹ̀ nínú lẹ́tà ìtẹ̀wé onírin.