ख्याएनको निर्माण — लाओसको फ्री-रीड मुख अंग

खैन (khaen) लाओस र उत्तरपूर्वी थाइल्यान्डको फ्री-रीड मुख-बाजा हो: एउटा सानो हावा-बाकसमार्फत बेडाजस्तो समतल राखिएका लामा बाँसका नलीहरू। फुक्नुहोस् वा तान्नुहोस्, प्वालहरू छोप्नुहोस्, र यसले मोर लाम संगीतका लागि एकैसाथ ड्रोन र धुन बगाउँछ।

लामो, पातलो बाँसका पाइपहरूको सेट क्रमशः बढ्दो लम्बाइमा काट्नुहोस् र तिनलाई दुई सुव्यवस्थित पङ्क्तिमा राख्नुहोस् — एउटा भेला (raft)। चौध देखि सोह्र वटा पाइपले पूर्ण खैन बनाउँछन्; कम संख्याबाट सुरु गर्नुहोस्।

एउटा सानो कडा काठको ब्लक कुँदेर एउटा खोक्रो विन्डचेस्ट बनाउनुहोस्, जसको एक छेउमा मुख-प्वाल हुनेछ। पाइपहरूको सम्पूर्ण समूह यही चेस्टबाट गुज्रनेछ।

पातलो धातुबाट, प्रत्येक पाइपका लागि एउटा सानो मुक्त जिब्रो काट्नुहोस् — एउटा लचिलो पट्टी जुन मिल्दो स्लटमा सफा रूपमा घुम्छ, एक छेउमा स्थिर र अर्को छेउमा मुक्त।

प्रत्येक पाइपमा, पाइप विन्डचेस्ट भित्र पार गर्ने बिन्दुमा एउटा रीड राख्नुहोस्, हावा नछिर्ने गरी सिल गर्नुहोस्, र जिब्रो स्वतन्त्र रूपमा हल्लिन सकोस्।

सबै पाइपहरूलाई विन्डचेस्टमा यसरी पास गर्नुहोस् कि तिनका रिडहरू त्यसभित्र रहून्, र प्रत्येक खाली ठाउँलाई कालो मैनले सिल गर्नुहोस् ताकि रिडहरू बाहेक कुनै पनि हावा बाहिर निस्कन नसकोस्।

प्रत्येक पाइपमा, विन्डचेस्टको ठीक बाहिर एउटा औंलाको आकारको प्वाल काट्नुहोस्। यो प्वाल त्यस पाइपको स्वरको अन/अफ स्विच हो।

विन्डचेस्ट आफ्नो मुखमा कचौरा जस्तो बनाएर बिस्तारै फुक्नुहोस्, र एउटा पाइपको प्वाल ढाक्नुहोस्। प्वाल ढाक्दा हावा त्यस पाइपको रिडबाट गुज्रन्छ, र त्यसले आवाज निकाल्छ।

खुला प्वालले हावा बाहिर निस्कन्छ र मौन रहन्छ; ढाकिएको प्वालले गुन्जन गर्छ। निरन्तर ड्रोनका लागि केही प्वाल ढाकेर राख्नुहोस् जबकि तपाईंका अन्य औँलाहरूले स्वरहरू निकाल्छन्।

रीडको टुप्पोमा अलिकति मैन लगाएर यसको स्वर LOWER गर्नुहोस्, वा टुप्पो पातलो पारेर RAISE गर्नुहोस्, खैनको सात-स्वरे स्केल अनुसार पाइपहरू ट्युन गर्दै।

चलिरहेको मेलोडीमुनि ड्रोन समात्नुहोस् र सास बाहिर मात्र होइन, भित्र पनि लिनुहोस् — फ्री रीडहरू दुबै दिशामा बज्छन्, त्यसैले खैनले सास फेर्न कहिल्यै रोक्नु पर्दैन। त्यो अविरल तरंग नै मोर लामको आवाज हो।

खाएन (khaen) मुक्त रीडमा काम गर्छ, ठीक चिनियाँ शेङ (sheng) जस्तै: एउटा पातलो धातुको जिब्रो जो सटीक खाँचोमा THROUGH हावा बग्दा स्वतन्त्र रूपमा अगाडि-पछाडि झुल्छ, र बग्ने हावालाई जिब्रोकै आफ्नै सुरमा स्थिर ध्वनिमा काट्छ। तपाईं फुक्नुहुन्छ वा सास तान्नुहुन्छ, दुवै अवस्थामा समान रूपमा बज्छ। तर शेङले छोटा पाइपहरू ठाडो रूपमा लौकीको भाँडोमा राख्छ, जबकि खाएनले लामा जोडी बाँसका पाइपहरू समतल रूपमा एउटा र्याफ्टमा राख्छ, जो दुवै हातले समातिएको सानो कडा काठको हावा-बाकस (windchest) भित्रबाट गुज्रिन्छ। यो एउटै विचारको फरक आकार हो, जुन एसियाभरि फैलिएको छ। प्रत्येक पाइपमा एउटा रीड हुन्छ, र यसको औंला-प्वाल एउटा स्विच हो: केवल ढाकिएको प्वालले मात्र हावालाई रीडमार्फत बलपूर्वक पठाउँछ। त्यसैले बजाउनेले केही प्वाल थिचेर निरन्तर ड्रोन राख्न सक्छन्, जबकि अन्य औंलाले माथि धुन निकाल्छन्, साँस फेर्न रोकिनु पर्दैन। यही लाओ र इसान मोर लाम गीतको अविरल लहरिने बनोट हो। रीडहरू तिनलाई पातलो बनाएर रेती लगाएर सुर बढाइन्छ, वा तिनको टुप्पामा मैनको थोपा थपेर सुर घटाइन्छ। यी खाएनको सात-स्वरे स्केलमा मिलाइन्छ, र सम्पूर्ण हावा-बाकसलाई कालो कीराको मैनले बन्द गरिन्छ ताकि हरेक सास केवल रीडमार्फत मात्र जाओस्। खाएन र शेङ दुवै जुन मुक्त रीडमा आधारित छन्, त्यही पश्चिमी हार्मोनिका, एकोर्डियन र रीड अर्गनको पुर्खा हो, र यसको टाढाको भाइ जाउ हार्प (jaw harp) को टोक्दा बज्ने जिब्रो हो। लाओसको राष्ट्रिय वाद्य यन्त्र खाएनलाई UNESCO द्वारा मानवताको जीवित सम्पदाको रूपमा मान्यता प्राप्त छ।