Kaligrafia gotycka — Textura Quadrata

Textura Quadrata stosuje ścisłe proporcje oparte na szerokości stalówki. Dla stalówki 2 mm wysokość x wynosi 5 szerokości stalówki (10 mm) — obróć stalówkę bokiem i ułóż jeden na drugim 5 kwadracików o szerokości stalówki, żeby ją dokładnie odmierzyć. Wydłużenia górne i dolne są w Texturze krótkie — tylko 2-3 szerokości stalówki powyżej lub poniżej wysokości x (a nie hojne wydłużenia italiki). Narysuj linię bazową, linię średnią (5 szerokości stalówki wyżej), linię wydłużeń górnych (2-3 szerokości nad linią średnią) i linię wydłużeń dolnych (2-3 szerokości pod linią bazową). Zostaw mało miejsca między wierszami, tak aby wydłużenia dolne jednego wiersza niemal stykały się z górnymi następnego — Textura to gęste, ściśnięte pismo. Niektórzy kaligrafowie rysują też lekkie linie pionowe, żeby kreski pozostały proste; białe miejsce między dwiema kreskami powinno mieć mniej więcej szerokość jednej kreski (zob. krok 4).

Trzymaj stalówkę o szerokim końcu pod kątem około 40 stopni do linii bazowej — kąt nieco bardziej płaski niż 45 stopni, których wielu nauczycieli używa do italiki, sprawia, że kreski pionowe są nieco grubsze, a poziome cieńsze, co składa się na gęsty, ciężki wygląd Textury. Ten sam kąt zachowuje się przy każdej kresce, także przy rombowych zakończeniach. W przeciwieństwie do italiki, gdzie kształty liter bardzo się różnią, w Texturze dominuje powtarzanie niemal identycznych kresek pionowych — dyscyplina utrzymania absolutnie stałego kąta pióra jest najważniejsza. Ćwicz równoległe kreski pionowe: każda powinna mieć taką samą szerokość i kąt jak poprzednia.

Rombowe zakończenie to znak rozpoznawczy Textury Quadraty („quadrata” odnosi się właśnie do tych rombowych zakończeń, kwadratów postawionych na wierzchołku). Romb nie wymaga zmiany kąta pióra: przy stalówce ustawionej pod twoim kątem krótka kreska w dół i w prawo, na szerokość samej stalówki, zostawia kwadrat stojący na wierzchołku. Aby zrobić romb początkowy: na linii średniej wykonaj tę krótką ukośną kreskę, a potem prowadź prosto w dół, nie odrywając pióra. Aby zrobić romb końcowy na linii bazowej: zakończ kreskę w dół i dokończ ją tą samą krótką kreską w dół i w prawo, tworząc pasującą rombową stopkę. W najbardziej formalnej Texturze romby są precyzyjnie określone — każdy powinien być czystym rombem o ostrych narożnikach. Ćwicz rzędy pojedynczych kresek z rombami początkowymi i końcowymi, aż wszystkie będą równe pod względem wielkości i kształtu.

Minima to podstawowy element budowy Textury — pojedyncza pionowa kreska z rombowymi zakończeniami u góry i u dołu, sięgająca od linii średniej do linii bazowej. Litera i to jedna minima z rombową kropką nad nią (nie okrągłą — robi się ją, przykładając stalówkę do papieru pod kątem 40 stopni, tak by zostawiła rombowy ślad). Litera l to minima przedłużona w górę do linii wydłużeń górnych, z rombem początkowym na tej wysokości. W Texturze odstęp między minimami wewnątrz wyrazu powinien być równy szerokości kreski — to tworzy równy rytm „sztachet”, który określa to pismo. Napisz wyraz „minimum” (15 minim oraz kropki nad i i zakończenia) — jeśli odstępy są dobre, minimy powinny wyglądać jak idealnie równy rząd jednakowych kresek.

Litera n to dwie minimy połączone u góry cienką włosową kreską lub nachodzącymi na siebie rombami. W ścisłej Texturze między minimami nie ma zaokrąglonego łuku (inaczej niż w n italiki) — połączenie jest kanciaste: wyjście pierwszej minimy spotyka się z początkiem drugiej na linii średniej. Litera m to trzy połączone minimy. Litera h to trzon z wydłużeniem górnym, do którego na linii średniej kanciasto dołącza druga minima, tak jak w n. Litera u to dwie minimy połączone u dołu kanciastą kreską stopki. Zwróć uwagę, jak bardzo są do siebie podobne — n, m, h i u różnią się głównie wysokością i położeniem kresek łączących, a nie zasadniczo różnymi kształtami. Ta jednolitość jest zamierzona: tworzy wrażenie tkaniny, choć sprawia też, że Texturę notorycznie trudno czytać szybko.

W Texturze Quadracie litery okrągłe NIE są okrągłe — buduje się je z kanciastych kresek, które jedynie sugerują okrągłość. Litera o powstaje z dwóch zakrzywionych kresek, które spotykają się w ostrych szpicach u góry i u dołu, tworząc sześciokątny lub kanciasty owal. Każdy łuk to w istocie lekko wygięta minima. Litera c to lewa połowa kanciastego o, z krótką kreską u góry. Litera e to c, którego górna kreska wraca i domyka się przy trzonie, tworząc małe kanciaste oczko w górnej połowie. Litery d, b, p i q łączą kanciasty brzuszek z minimami z wydłużeniem górnym lub dolnym. Kanciaste traktowanie łuków sprawia, że Textura wygląda zupełnie inaczej niż italika czy Copperplate — w najbardziej formalnych wersjach prawie nie ma prawdziwych łuków. Każda „okrągła” litera zachowuje ten sam pionowy rytm co litery zbudowane z minim.

Uzupełnij małe litery Textury: a w Texturze jest dwupiętrowe — minima po prawej z krótką kanciastą kreską główki u góry i małym, zamkniętym kanciastym brzuszkiem w dolnej połowie. Litera f ma wysoki trzon z wydłużeniem górnym, lekko zagięty w prawo u góry, z poprzeczką na linii średniej. Litera g ma kanciasty brzuszek z krótkim wydłużeniem dolnym i kreską zamykającą. Litery r i s są charakterystyczne: r w Texturze ma małą kanciastą kreskę ramienia (dużo mniejszą niż w r italiki); długie s (ſ) było normą w tekstach średniowiecznych — wysoka kreska podobna do f, ale bez poprzeczki. Na końcu wyrazu używa się okrągłego s, które znamy dziś. Litery w, x, y, z buduje się z minim i kresek ukośnych, z tymi samymi rombowymi zakończeniami. Dokończ alfabet i ćwicz każdą literę, aż proporcje i kąty będą stałe.

Pisz całe wyrazy i krótkie zdania Texturą Quadratą. Odstęp między literami powinien wszędzie wynosić dokładnie szerokość jednej minimy — to kluczowe dla efektu plecionego płotu. Gdy spojrzysz przez zmrużone oczy na dobrze napisany blok Textury, czarne kreski i białe odstępy powinny tworzyć równy, rytmiczny wzór bez dziur i ciemnych plam. Typowe teksty do ćwiczeń to początek modlitwy Ojcze nasz po łacinie („Pater noster, qui es in caelis”) albo dowolny fragment ze źródła średniowiecznego. Textura gęsto wypełnia swoją kolumnę tekstu; oddech strony dają otaczające ją marginesy. Po napisaniu akapitu odsuń się i oceń ogólną fakturę, zanim zaczniesz oglądać poszczególne litery.

Zdobne wielkie litery (wersałki) używane z Texturą bardzo różnią się od małych liter: są duże, ozdobne i często oparte na formach lombardzkich lub uncjalnych, a nie na kanciastym systemie minim. Wersałki zwykle rysuje się kilkoma kreskami, czasem wypełnia, zamiast pisać je jednym ruchem pióra. Prosty sposób na ćwiczenie: użyj form rzymskiej kapitały o wysokości około 7-8 szerokości stalówki, wykonanych tą samą stalówką o szerokim końcu. Dodaj małe rombowe zakończenia i kanciaste ozdobniki. W rękopisach średniowiecznych wersałki często pisano czerwonym atramentem (rubrykacja) albo bogato zdobiono płatkami złota i malowanym ornamentem (iluminacja). Na potrzeby ćwiczeń napisz inicjał tym samym czarnym atramentem, ale zostaw wokół niego dużo miejsca — inicjał w Texturze potrzebuje przestrzeni, bo małe litery są bardzo gęste.

Zaplanuj pełną stronę ćwiczeniową w stylu rękopisów średniowiecznych. Wybierz tekst o długości 8-15 wierszy. Starannie wyrysuj ołówkiem linie pomocnicze. Napisz tekst Texturą Quadratą z równymi odstępami. Na początku dodaj zdobną wersałkę. Jeśli chcesz, zostaw miejsce na lewym marginesie na prostą bordiurę. Gdy atrament całkowicie wyschnie — czas schnięcia zależy od atramentu i papieru, więc najpierw sprawdź w rogu — zetrzyj wszystkie linie ołówka miękką gumką. Gotowa praca powinna pokazywać najważniejsze cechy Textury Quadraty: idealnie równy pionowy rytm, jednolite romby, kanciaste litery okrągłe, gęstą fakturę tekstu i minimalną interlinię. To pismo, które przez stulecia wyznaczało wygląd europejskich książek — to samo wizualne DNA, które Gutenberg odtworzył w metalowej czcionce.