Farbowanie na niebiesko w kadzi z lnicą (wadem) na mocz — metoda fermentacji, która zabarwiła Europę

Potrzebujesz suszonego pigmentu indygo z wada barwierskiego — skoncentrowanego niebieskiego proszku uzyskiwanego z liści wada poprzez namaczanie, ubijanie i suszenie (zob. powiązany schemat 'Pozyskiwanie barwnika indygo z liści wada'). Do małej kadzi do farbowania 100-200 g wełny użyj 20-30 g suszonego pigmentu indygo z wada barwierskiego. Jeśli nie możesz zdobyć indygo z wada, naturalny proszek indygo z Indigofera tinctoria działa identycznie — chemia jest ta sama, cząsteczka pochodzi po prostu z innej rośliny. Im ciemniejszy i bardziej niebieski suszony pigment, tym silniejszy barwnik.

Tradycyjna metoda wykorzystuje przeterminowany ludzki mocz, który stał przez 7–14 dni w przykrytym (nieszczelnie zamkniętym) pojemniku. W tym czasie bakterie przekształcają mocznik zawarty w moczu w amoniak — płyn staje się silnie zasadowy i intensywnie pachnie amoniakiem. Do małej kadzi potrzebujesz około 5 litrów. Nowoczesnym zamiennikiem jest granulowany mocznik rozpuszczony w ciepłej wodzie: 100 g mocznika na litr wody, z jedną łyżką sody kalcynowanej (węglanu sodu), aby podnieść pH. Obie metody dają tę samą chemię: środowisko zasadowe i redukujące.

Użyj dużego garnka ceramicznego, plastikowego wiadra klasy spożywczej lub garnka ze stali nierdzewnej — czegokolwiek niereaktywnego, o pojemności co najmniej 8 litrów. Naczynie musi być przykryte, ale nie szczelnie zamknięte, aby gazy powstające podczas fermentacji mogły się ulatniać, a powierzchnia była chroniona przed powietrzem. Luźno dopasowana pokrywka lub ściereczka zawiązana na otworze będzie odpowiednia. Umieść naczynie w ciepłym miejscu (idealnie 25-35°C — ciepły pokój, w pobliżu grzejnika lub na zewnątrz latem). Fermentacja wymaga ciepła, aby przebiegać. Pracuj na zewnątrz lub w dobrze wentylowanym budynku gospodarczym — zapach amoniaku jest intensywny.

Zmiel pigment indygo z isatis (wada) na drobny proszek. Przygotuj pastę z niewielką ilością przeterminowanego moczu lub roztworu mocznika, a następnie wmieszaj ją w całą objętość zasadowego roztworu w naczyniu. Mieszaj delikatnie, ale dokładnie — indygo ma się równomiernie rozprowadzić bez wprowadzania nadmiaru powietrza (powietrze ponownie utlenia indygo, czego chcesz uniknąć). Płyn będzie ciemnoniebiesko-zielony i mętny. W razie potrzeby dodaj ciepłej wody, aby uzyskać łączną objętość około 6–8 litrów.

Przykryj naczynie i pozostaw je w ciepłym miejscu. Mieszaj delikatnie raz lub dwa razy dziennie, ale minimalnie — każde mieszanie wprowadza tlen. Bakterie zawarte w moczu (lub obecne w środowisku) zaczynają zużywać tlen i fermentować materię organiczną, tworząc warunki beztlenowe potrzebne do zredukowania indygo. W ciągu 3–7 dni kadź się zmienia: na powierzchni pojawia się miedziano-brązowy metaliczny połysk (tzw. „kwiat”), ciecz pod powierzchnią zmienia barwę z nieprzezroczystego niebieskiego na przejrzystą żółto-zieloną, a zapach się nasila. Żółto-zielona barwa jest sygnałem, że indygo zostało zredukowane do leuko-indygo — formy rozpuszczalnej.

Kadź jest gotowa, gdy pojawią się trzy oznaki: (1) metaliczny miedziany połysk na powierzchni — to utleniony indygo tworzący cienką warstwę tam, gdzie ciecz styka się z powietrzem, (2) ciecz pod powierzchnią jest przejrzysta, żółtozielona, a nie niebieska — oznacza to, że indygo jest w swojej zredukowanej, rozpuszczalnej postaci, oraz (3) zapach jest silnie amoniakalny, ale z wyraźnym charakterem fermentacyjnym. Zanurz w kadzi białą tkaninową wstążkę, potrzymaj ją tam przez dwie minuty, a następnie wyjmij. Jeśli tkanina wyjdzie żółtozielona i zmieni kolor na niebieski w ciągu 30 sekund na powietrzu, kadź działa prawidłowo. Jeśli tkanina jest niebieska po wyjęciu, kadź ma zbyt dużo powietrza — nie jest zredukowana. Mieszaj rzadziej i poczekaj jeszcze jeden dzień.

Indygo nie wymaga mordantu — wiąże się mechanicznie ze strukturą włókna, a nie chemicznie z białkiem. Wstępnie zwilż wełnę w ciepłej wodzie i odciśnij nadmiar wody. Delikatnie zanurz wełnę w kadzi, wciskając ją pod powierzchnię. Unikaj chlapania i mieszania — każdy pęcherzyk powietrza dostający się do kadzi ponownie utlenia część zredukowanego indygo i osłabia kąpiel barwiącą. Całkowicie zanurz wełnę i pozwól jej namoknąć bez mieszania. Noś rękawice — zasadowa ciecz jest drażniąca dla skóry.

Pozostaw wełnę zanurzoną na 15-30 minut. Delikatnie obróć ją raz lub dwa razy, utrzymując ją pod powierzchnią przez cały czas. Zredukowany indygo (leuko-indygo) wnika we włókno — wełna w wodzie będzie wyglądać na żółtozieloną, a nie niebieską. To jest prawidłowe. Niebieski kolor pojawia się dopiero po wyjęciu wełny i wystawieniu jej na działanie powietrza. Dłuższe moczenie daje głębszy kolor, jednak istnieje praktyczne ograniczenie — po około 30 minutach szybkość absorpcji znacznie spada.

Powoli wyjmuj wełnę z kadzi, pozwalając, by nadmiar cieczy spłynął z powrotem do naczynia. Delikatnie wyciśnij ją nad kadzią. Następnie rozłóż wełnę na stojaku lub sznurze do suszenia na świeżym powietrzu. W ciągu kilku sekund dzieje się magia: żółtozielona wełna zmienia kolor na niebieskozielony, a następnie pogłębia się do niebieskiego, gdy tlen atmosferyczny ponownie utlenia leuko-indygo do nierozpuszczalnego pigmentu indygo — który trwale osadza się wewnątrz włókien wełny. Utlenianie trwa 15-20 minut, aby kolor w pełni się wykształcił. To ten moment, który od tysięcy lat zachwyca farbiarzy — kolor pojawiający się z samego powietrza.

Pojedyncze zanurzenie daje jasny do średniego niebieskiego odcienia. Aby uzyskać głębszy kolor, ponownie zanurz wełnę: pozwól jej w pełni utlenić się na powietrzu przez 20 minut, a następnie ponownie zanurz ją w kadzi na kolejne 15-30 minut i ponownie utlenij. Każdy cykl dodaje kolejną warstwę indygo. Tradycyjni farbiarze zazwyczaj wykonywali 3-5 zanurzeń, aby uzyskać bogaty, głęboki niebieski kolor. Średniowieczne tkaniny farbowane izatis były klasyfikowane według liczby zanurzeń — każde dodatkowe zanurzenie pogłębiało kolor i zwiększało cenę. Bardzo ciemny granatowy niebieski mógł wymagać 8-10 zanurzeń w ciągu kilku dni.

Po ostatniej kąpieli i utlenianiu wypłucz wełnę w czystej wodzie — zacznij od płukania octem (1 łyżka stołowa na litr), aby zneutralizować pozostałości alkaliczne, a następnie płucz zwykłą wodą, aż woda będzie czysta. Część powierzchniowego indygo może zejść w postaci drobnych niebieskich cząstek — to normalne. Związany indygo wewnątrz włókna jest trwały. Suszyć w cieniu. Błękit z wody (isatis) należy do najbardziej odpornych na światło i pranie spośród wszystkich barwników naturalnych — prawidłowo barwione tekstylie z wody z stanowisk archeologicznych nadal są niebieskie po tysiącu lat.

Kadź fermentacyjna to układ żywy — bakterie pracują dalej, o ile mają pożywienie i ciepło. Po farbowaniu przykryj kadź i utrzymuj ją w cieple. Karm ją okresowo: dodaj szklankę przeterminowanego moczu albo łyżkę mocznika rozpuszczonego w wodzie. Jeśli kadź przestaje redukować (tkanina testowa wychodzi niebieska zamiast żółtozielonej), może potrzebować więcej zasadowości — dodaj sodę kalcynowaną — lub więcej pożywienia dla bakterii. Dobrze utrzymywana kadź fermentacyjna może pracować tygodniami lub miesiącami, farbując partia za partią. Historyczne farbiarnie utrzymywały swoje kadzie w ruchu przez lata, starannie pielęgnowane jak zakwas do chleba.