ครกกระเดื่อง — คานยาวบนเสาสองต้น เหยียบปลายคาน สากตกลงตำข้าวในครกไม้

"วิธีใช้ จะวางครกไม้ให้ตรงกับเส้าหรือสาก เมื่อใส่ข้าวหรือข้าวโพดที่เป็นฝักลงในเบ้าแล้ว จะใช้แรงเหยียบที่ปลายคานด้านที่ยึดติดกับเสาสองต้น สากจะยกขึ้นเหมือนการเล่นไม้หก เมื่อผ่อนแรงเหยียบสากจะตกลงในเบ้า โดยการตำต้องใช้สองคนช่วยกัน คนหนึ่งเป็นคนเหยียบ อีกคนหนึ่งจะคอยกวนหรือพลิกข้าวในเบ้าเพื่อให้ตำได้ทั่วถึง" (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน)

ตัดท่อนไม้ขนาดใหญ่สูงประมาณ 50-60 ซม. ขุดด้านบนเป็นเบ้าลึก ให้จุข้าวเปลือกได้ประมาณหนึ่งถัง

ตั้งเสาสองต้นในแนวเดียวกัน ฝังดินให้แน่น เจาะรูหรือบากร่องกลางเสาด้วยสิ่ว สอดไม้แกนผ่านเสาทั้งสองให้ขนานพื้นดิน

ทำไม้คานยาว 3-4 เมตร เจาะรูใกล้ปลายด้านหนึ่งสอดสากไว้ตำข้าว ยึดคานกับไม้แกนที่เสา วางครกให้ตรงกับสาก

ภาพครกกระเดื่องจริง (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน พิชชา ทองขลิบ, CC BY 4.0)

ใส่ข้าวลงในเบ้า เหยียบปลายคานด้านเสา สากจะยกขึ้นเหมือนไม้หก ผ่อนแรงเหยียบ สากตกลงในเบ้า ใช้สองคน คนหนึ่งเหยียบ อีกคนกวนพลิกข้าวในเบ้า ระวังมือขณะสากตก แล้วนำข้าวไปฝัดในกระด้ง

ปัจจุบันพบการใช้ครกกระเดื่องน้อยมาก อาจพบในชุมชนชาติพันธุ์ เช่น ลีซู ม้ง อาข่า ข้าวเปลือกที่ตำแล้วนำไปฝัดในกระด้ง ให้ฝุ่นผงปลิวออก แล้วคัดข้าวเปลือก แกลบ หรือเศษดินออก ก่อนนำข้าวสารไปหุง แหล่งข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน "ครกกระเดื่อง" (สัญญาอนุญาต CC BY 4.0) **ข้อจำกัด** แหล่งข้อมูลไม่ได้ให้ระยะเสาหรือตำแหน่งสากบนคาน ให้ปรับตามที่ใช้งานได้จริง