ตุ้มปลายอน — ตุ้มสานลายขัดยาว 8 เมตร ปากงาที่ก้น 6 นิ้ว ปักหลักไม้ไผ่ 15 เมตร ตั้งในแม่น้ำมูน

"ปากงาเป็นหัวใจสำคัญของตุ้ม เพราะปลายอนจะเข้าทางด้านนี้ จึงต้องสานให้แน่น" (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน พิชชา ทองขลิบ, CC BY 4.0)

สานไม้ไผ่ลายขัด เริ่มจากก้นตุ้มหรือปากงา เป็นวงกลมกว้าง 6 นิ้ว สานให้แน่น ก้นตุ้มสานโค้งใหญ่เหมือนสุ่มไก่

เมื่อสานก้นและขึ้นโครงเสร็จ แขวนบนต้นไม้ให้ตุ้มอยู่แนวตั้ง สะดวกในการสาน สานต่อเป็นทรงกรวยยาวถึงปากตุ้ม กว้าง 50 ซม. ยาวถึง 8 เมตร ใช้เวลาราว 1 สัปดาห์

เลือกที่น้ำไหล ปักไม้ไผ่ยาว 15 เมตร 5 ลำยึดพื้นให้มั่นคง เว้นที่ให้ก้นตุ้ม นำตุ้มที่ผูกคานไว้มาวางแนวตั้ง ให้ปากพ้นน้ำราว 1 คืบ ผูกคานตุ้มติดกับหลัก ดำน้ำตรวจปากงา ให้ก้นตุ้มห่างพื้น 1-2 เมตร ให้ปลาว่ายเข้าง่าย ต้องดำน้ำในแม่น้ำที่มีกระแส ไม่ทำคนเดียว และไม่ใช้ช่วงน้ำสูงกระแสแรง

ภาพการสาน ขนย้าย และตั้งตุ้มปลายอนจริง โขงเจียม อุบลราชธานี (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน พิชชา ทองขลิบ, CC BY 4.0)

ตั้งตุ้มช่วงเดือนมิถุนายนถึงสิงหาคม ปลายอนว่ายเข้าทางปากงาที่ก้นตุ้ม เลยช่วงนี้น้ำสูง กระแสแรง ฝนหนัก ไม่เหมาะใช้ตุ้ม

ตุ้มปลายอนมีหลักฐานเป็นภาพเขียนสีที่ผาแต้ม อำเภอโขงเจียม ปลายอนยาวราว 4 นิ้ว หัวเล็ก ตัวอ้วน สีเงิน ทำปลายอนแดดเดียวหรือต้ม ปัจจุบันหายากมาก ต้องดำน้ำในแม่น้ำที่มีกระแส ไม่ทำคนเดียว และไม่ใช้ช่วงน้ำสูงกระแสแรง แหล่งข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน "ตุ้มปลายอน" ผู้เขียน พิชชา ทองขลิบ อำเภอโขงเจียม อุบลราชธานี (สัญญาอนุญาต CC BY 4.0) **ข้อจำกัด** แหล่งข้อมูลไม่ให้ความกว้างของตอก ขนาดก้นตุ้ม หรือวิธีทำคาน