Lắp đặt và căn chỉnh: Độ đảo, lệch trục và vết tiếp xúc

**Lỗ và trục.** Bánh răng lắp trên mối lắp hở sẽ luôn quay lệch tâm đúng bằng độ hở, mỗi lần đều vậy. Hãy dùng mối lắp trung gian hoặc lắp có độ dôi nhẹ — H7/k6 hoặc H7/m6 cho công việc thông thường — và định vị mô-men xoắn bằng then, không phải bằng mối lắp. **Then không định tâm cho bất cứ thứ gì.** Then chỉ truyền mô-men xoắn. Việc định tâm là nhờ mối lắp; rãnh then cắt quá sâu hoặc then đáy vào rãnh của bánh răng sẽ nâng bánh răng khỏi vị trí tựa và làm nó lệch đi nhiều hơn bất kỳ sai số chế tạo nào. Hãy kiểm tra then còn khe hở ở phía trên. **Ép, đừng đóng bằng búa.** Bánh răng bị đóng bằng búa sẽ bị lệch nghiêng khi lắp và truyền chấn động vào ổ trục. Hãy ép nó vào, hoặc nung bánh răng cao hơn trục 80–100 °C rồi lồng vào. **Canh thẳng theo vai trục.** Bánh răng tựa sát vào vai trục chỉ vuông góc bằng chính vai trục đó; nếu góc vai trục có bán kính lượn mà bánh răng không có rãnh thoát, bánh răng sẽ bị đẩy cách ra và bị nghiêng. **Sau đó đo trên trục đã lắp, giữa hai tâm.** Đặt đồng hồ so lên các mặt bên răng với một chốt hoặc bi nằm trong khe răng, quay một vòng đầy đủ và đọc tổng độ đảo chỉ thị. Cũng dùng đồng hồ so trên các cổ trục để phân biệt trục bị cong với bánh răng lệch tâm — cả hai cho cùng một số đọc tại răng nhưng cần cách khắc phục khác nhau. **Ghi lại con số trước và sau** khi có bất kỳ thao tác nào làm xê dịch chi tiết. Độ đảo đã thay đổi là bằng chứng hữu ích nhất có thể có.

Năm phút với một tuýp màu xanh của kỹ sư cho bạn biết nhiều hơn một giờ đo đạc, vì nó cho thấy cụm lắp ráp đang hoạt động cùng với các sai số của chính nó thay vì các chi tiết riêng lẻ. **Phương pháp.** Lau sạch các răng. Phủ một lớp màu xanh mỏng, đều lên ba hoặc bốn răng của bánh răng chủ động — đủ mỏng để vẫn nhìn thấy kim loại bên dưới. Quay cặp bánh răng qua vài vòng với một phanh nhẹ, để các mặt bên chịu tải. Đọc vết in truyền sang bánh răng bị dẫn. **Một vết tiếp xúc tốt** nằm ở giữa mặt bên, chiếm khoảng 70–80% chiều rộng mặt răng, và dừng cách cả hai đầu — các đầu được cố ý vát giảm trên bánh răng tốt để góc không chịu tải. **Tiếp xúc chỉ ở một đầu** là do lệch trục. Đầu nào cho biết hướng lệch. Nếu vết tiếp xúc đổi sang đầu kia khi đảo chiều tải, thì trục đang bị uốn chứ không phải lỗ lắp bị sai. **Tiếp xúc ở cả hai đầu và không có gì ở giữa** là do bánh răng bị cong vênh hoặc trục bị võng giữa hai ổ đỡ đặt cách xa nhau. **Tiếp xúc cao trên răng, ở đỉnh răng** cho thấy khoảng cách tâm quá lớn, hoặc đỉnh răng cần được vát giảm. **Tiếp xúc thấp, ở chân răng** cho thấy khoảng cách tâm quá nhỏ — và tiếp xúc ở chân răng là nguy hiểm nhất, vì đó là nơi ứng suất uốn cao nhất. **Vết tiếp xúc di chuyển quanh bánh răng** từ răng này sang răng khác là do đảo trục hoặc sai bước răng, không phải do lệch trục. **Với bánh răng côn, chính vết tiếp xúc là căn cứ điều chỉnh.** Di chuyển bánh chủ động vào ra trên các miếng đệm của nó cho đến khi vết nằm ở giữa và hơi lệch về phía mũi răng, rồi ghi lại chồng miếng đệm. Khoảng cách lắp đặt đó chính là thông số cài đặt.

**Lệch trục trong bệ đỡ có thể gia công.** Doa cả hai bệ trong cùng một lần gá, hoặc doa từ cùng một phía mà không di chuyển chi tiết. Hai lỗ doa riêng rẽ chỉ song song nhờ may mắn. **Lệch trục không thể gia công loại bỏ.** Đệm các bệ ổ đỡ, hoặc lắp một bạc lệch tâm vào một bệ và xoay đến vị trí cài đặt. Đây là tiêu chuẩn đối với bộ truyền bánh răng hở kích thước lớn. **Độ võng trục.** Đưa các ổ đỡ lại gần bánh răng hơn, tăng đường kính trục, hoặc đặt bánh răng ở giữa hai ổ đỡ thay vì treo lơ lửng. Độ võng tỷ lệ với lập phương khoảng cách giữa các gối đỡ và lũy thừa bậc bốn của đường kính, nên một thay đổi nhỏ ở một trong hai đại lượng cũng gây ra thay đổi lớn về độ võng. **Hiệu chỉnh góc nghiêng răng có chủ đích.** Với bánh răng lớn, biên dạng răng được mài với một độ xoắn tích hợp nhằm triệt tiêu độ võng đã biết ở tải thiết kế. Cách này chỉ chính xác ở một mức tải duy nhất, và đó chính là sự thỏa hiệp. **Tạo đỉnh (crowning).** Giảm nhẹ biên dạng sườn răng về phía hai đầu để vùng tiếp xúc luôn ở giữa bất kể độ lệch trục. Cách này làm giảm diện tích tiếp xúc và do đó giảm khả năng tải, nhưng giúp bánh răng chịu được chính xác các sai số nêu trên — đó là lý do nó là tiêu chuẩn đối với bánh răng sẽ được lắp bởi người khác. **Cho chạy rà.** Vết tiếp xúc trung bình sẽ cải thiện trong vài giờ đầu khi chạy tải nhẹ, khi các điểm cao được mài phẳng. Vết tiếp xúc xấu sẽ không tự cải thiện mà sẽ bị rỗ. Sự khác biệt nằm ở việc tải đỉnh cao hơn hay thấp hơn giới hạn mỏi tiếp xúc, và chạy rà một cặp bánh răng lắp lệch chỉ làm hỏng nó nhanh hơn.