ओक गल्सबाट आइरन गल मसी बनाउने

ओक गलहरू भनेका सिनिपिड भमरीहरू (Cynips gallae-tinctoriae र सम्बन्धित प्रजातिहरू) ले पातका कोपिलाहरूमा अण्डा पार्दा ओक रूखहरूमा देखिने असामान्य वृद्धि हुन्। रूखले लार्भालाई कडा, गोलो वृद्धिले घेर्छ, जसमा टाननिक एसिड (ग्यालोटानिन) प्रशस्त हुन्छ, जुन गलको सुकेको तौलको 50-70% हुन सक्छ। अलेप्पो गलहरू (Quercus infectoria बाट, टर्की र मध्य पूर्वमा पाइने) तिनीहरूको अत्यधिक उच्च ट्यानिन मात्राका कारण ऐतिहासिक रूपमा सुनको मापदण्ड मानिएका छन्। Quercus robur वा Quercus petraea बाट आएका युरोपेली ओक गलहरू पनि राम्रोसँग काम गर्छन्। कडा, सुकेका र खैरा गलहरू सङ्कलन गर्नुहोस् — हरिया गलहरूमा अझै जीवित लार्भा हुन्छ र तिनमा ट्यानिन कम हुन्छ। तपाईं क्यालिग्राफी वा प्राकृतिक रंग आपूर्तिकर्ताहरूबाट सुकेका ओक गलहरू पनि किन्न सक्नुहुन्छ।

सुकेका ओक गल्सलाई खरलमा राखी मुसलको सहायताले सानो टुक्राहरूमा कुच्नुहोस्। तपाईंलाई महीन धूलो चाहिँदैन — लगभग 3-5mm का टुक्रा पर्याप्त छन्, किनभने ट्यानिनहरू तातो पानीमा सजिलै घुल्छन्। यदि खरल प्रयोग गर्न कठिन छ भने गल्सलाई बाक्लो कपडाको झोलामा राखी कडा सतहमा हथौडाले प्रहार गर्नुहोस्। लक्ष्य कडा बाहिरी खोल भाँच्नु र भित्री भाग उजागर गर्नु हो, जसले ट्यानिन निकाल्नका लागि सतह क्षेत्रफल अधिकतम बनाउँछ। तपाईंसँग लगभग 30g कुच्चिएको गल्स सामग्री हुनुपर्छ (तौलको आधारमा गल र आइरन सल्फेटको लगभग 3:1 अनुपात — यो धेरै ऐतिहासिक नुस्खाहरूमा दस्तावेजीकृत परम्परागत मध्ययुगीन अनुपात हो)।

कुटिएका मसीका गाँठाहरू (galls) एउटा सॉसप्यान वा तापसहने काँचको भाँडामा राख्नुहोस् र 250ml डिस्टिल्ड पानी वा वर्षाको पानी थप्नुहोस्। नलको पानीमा क्लोरिन र खनिजहरू हुन्छन् जसले मसीको रसायनशास्त्रमा हस्तक्षेप गर्न सक्छ। निकाल्ने दुई विधि छन्: (1) चिसो विधि: गाँठाहरूलाई कोठाको तापक्रममा 2-3 दिनसम्म भिजाउनुहोस्, बीच-बीचमा हलचल गर्दै — यसबाट हल्का रङको तर प्रायः बढी शुद्ध अर्क प्राप्त हुन्छ। (2) तातो विधि: मिश्रणलाई मन्द उम्लने अवस्थामा ल्याउनुहोस् (तीव्र उम्लने होइन) र 30-60 मिनेटसम्म त्यही अवस्थामा राख्नुहोस् — यसबाट ट्यानिन छिटो र बढी पूर्ण रूपमा निस्कन्छ। ऐतिहासिक नुस्खाहरू फरक-फरक थिए: कोहीकोही पानीको सट्टा वाइन वा सिरकामा भिजाउँथे, र कोहीकोही गाँठाहरूलाई झ्यालको छेउमा वर्षाको पानीमा हप्तौंसम्म छाडिदिन्थे। पहिलो भरपर्दो ब्याचका लागि तातो विधि प्रयोग गर्नुहोस्: 45 मिनेटसम्म मन्द उमाल्नुहोस्, त्यसपछि कोठाको तापक्रममा चिसिन दिनुहोस्।

एक पटक निकासी पूरा भएपछि र तरल कोठाको तापक्रममा चिसिएपछि, यसलाई बारीक चलनी वा चीजक्लोथबाट सफा गिलासको जारमा छान्नुहोस्। पित्तका टुक्राहरूबाट सकेसम्म धेरै तरल निकाल्न चीजक्लोथ निचोर्नुहोस्। तरल गाढा एम्बर-खैरो रङ्गको हुनुपर्छ — यो टैनिन-समृद्ध एक्सट्र्याक्ट हो जसमा मुख्यतया ग्यालोटैनिन र ग्यालिक एसिड हुन्छन् (ग्यालोटैनिन पानीमा ग्यालिक एसिड र ग्लुकोजमा हाइड्रोलाइज हुन्छ)। ठोस पित्त अवशेष फालिदिनुहोस्। तपाईंसँग लगभग 150-200ml टैनिन एक्सट्र्याक्ट हुनुपर्छ (उमाल्दा केही पानी वाष्पीकरण हुन्छ)।

फेरस सल्फेट (FeSO4·7H2O) को 10g तौल गर्नुहोस्। क्रिस्टल फिका हरियो हुनुपर्छ — यदि ती खैरो वा खियाजस्तो रङका छन् भने, फलाम पहिले नै फेरिक सल्फेट (Fe2(SO4)3) मा अक्सिडाइज भइसकेको छ र यसले फरक र कम उपयोगी मसी उत्पादन गर्नेछ। फेरस सल्फेटलाई तातो ट्यानिन सारमा हालेर पूर्ण रूपमा नघुलेसम्म हलचल गर्नुहोस्। तरल तुरुन्तै गाढा हुनेछ, एम्बर-खैरोबाट गहिरो बैजनी-खैरो वा नीलो-कालोमा परिवर्तन हुनेछ। यो रङ परिवर्तनले फेरस ग्यालेट (आइरन(II) ग्यालोट्यानेट), एक घुलनशील कम्प्लेक्सको निर्माण संकेत गर्छ। आउने घण्टा र दिनहरूमा, यो यौगिक हावामा बिस्तारै अक्सिडाइज भएर फेरिक ग्यालेट (आइरन(III) ग्यालोट्यानेट) बनाउँछ, जुन अघुलनशील र गहिरो कालो हुन्छ — यही अक्सिडेसनले मसीलाई कागजमा स्थायी बनाउँछ।

गम अरबिकको ५ ग्राम थोरै न्यानो पानी (लगभग २० मिलिलिटर) मा घोलाउनुहोस्, मसिनो, मह जस्तो घोल नबनुन्जेल हलाउनुहोस्। गम अरबिक *Acacia senegal* रूखको सुकेको रस हो र मसीमा यसले दुई उद्देश्य पूरा गर्छ: यसले बाइन्डरको रूपमा काम गर्छ (मसीका कणहरूलाई कागजको सतहमा टाँस्न मद्दत गर्छ) र यसले चिपचिपापन थप्छ (मसीलाई कलमको टुप्पोबाट चिप्लो बग्न दिन्छ)। घोलाइएको गम अरबिक मसीमा मिसाउनुहोस् र राम्ररी हलाउनुहोस्। धेरै गम हुँदा मसी चम्किलो हुन्छ र गाढा हुँदा चर्किने सम्भावना बढ्छ; कम गम हुँदा मसी पातलो र फिका हुन्छ। परम्परागत अनुपात मसीको गलको (gall) तौलको लगभग १०-१५% हो। यदि मसी पछि धेरै गाढा भएको छ भने थोरै-थोरै पानी थप्नुहोस्; यदि धेरै पातलो भएको छ भने थप गम अरबिक घोलेर मिसाउनुहोस्।

आइरन ग्याल मसी एउटा जैविक घोल हो जसमा हप्ता वा महिनाहरूमा, विशेषगरी न्यानो अवस्थामा, फफूँदी विकसित हुन सक्छ। संरक्षकको रूपमा २-३ थोपा क्लोभ तेल वा थाइमोलको सानो क्रिस्टल थप्नुहोस् — दुवै परम्परागत एन्टिमाइक्रोबियल एजेन्टहरू हुन् जुन शताब्दीऔंदेखि मसी बनाउनमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। राम्ररी हलाउनुहोस्। मसीलाई अन्तिम पटक राम्रो चिज्रोथ (cheesecloth) वा कफी फिल्टरमार्फत छानेर आफ्नो भण्डारण भाँडोमा राख्नुहोस्, जसले कलम निबलाई रोक्न सक्ने कुनै पनि नघुलेका कणहरू वा अवक्षेपहरू हटाउन सकिन्छ। तयार भएको मसी सजिलै बग्नुपर्छ — कलम निब डुबाएर स्क्र्याप कागजमा केही शब्दहरू लेखेर परीक्षण गर्नुहोस्।

ताजा मसीले पाठका केही पङ्क्ति लेख्नुहोस्। भिजेपछि यो फिक्का खैरो-बैजनी देखिनेछ — यो सामान्य हो। आइरन गल मसी कागजमा फेरस ग्यालेट फेरिक ग्यालेटमा अक्सिडाइज हुँदा १२-४८ घण्टामा गाढा हुँदै जान्छ। २४ घण्टापछि लेखाइ गाढा नीलो-कालो हुनुपर्छ र पूर्ण रूपमा पानीरोधी हुनुपर्छ (फेरिक ग्यालेट पानीमा अघुलनशील हुन्छ र सेलुलोज तन्तुहरूसँग बाँधिन्छ)। सुकेको पङ्क्तिमा पानीको एक थोपा राखेर पानी प्रतिरोध परीक्षण गर्नुहोस् — यो घुल्नु वा धमिलो हुनु हुँदैन। भाँडामा रहेको मसी पनि समयसँगै गाढा हुनेछ; भारी कणहरू तल बस्ने भएकाले प्रयोग गर्नुअघि हल्लाउनुहोस् वा चलाउनुहोस्। सिलबन्द काँचको भाँडोमा, सीधा घामबाट टाढा भण्डारण गर्नुहोस्। राम्रोसँग बनाइएको आइरन गल मसी सिलबन्द राखिएमा वर्षौँसम्म टिक्न सक्छ। आइरन गल मसीले लेखिएका मध्ययुगीन पाण्डुलिपिहरू ८००+ वर्षपछि पनि पढ्न योग्य रहन्छन।

सुकेपछि मसी धेरै फिका देखिएमा: अर्को ब्याचमा फेरस सल्फेटलाई 2-3g ले बढाउनुहोस्, वा ग्हल (gall) निकाल्ने समय बढाउनुहोस्। मसी कालो हुनुको सट्टा खैरो हुएमा: प्रयोग गर्नुअघि फेरस सल्फेट पहिल्यै अक्सिडाइज भएको हुन सक्छ — ताजा हरिया क्रिस्टल प्राप्त गर्नुहोस्। मसी दानादार भएर निब बन्द गर्छ भने: अझ राम्रोसँग छान्नुहोस् र डिस्टिल्ड पानीले अलिकति पातलो पार्नुहोस्। सतहमा मोल्ड (ढुसी) लागेमा: मोल्ड हटाउनुहोस्, थप क्लोभ तेल थप्नुहोस्, र चिसो ठाउँमा भण्डारण गर्नुहोस्। मसीले कागजलाई खिइदिएर खैरा प्वालहरू देखिएमा (जंग जस्तो क्षति): तपाईंले ग्हलको तुलनामा धेरै फेरस सल्फेट प्रयोग गर्नुभएको छ — अतिरिक्त मुक्त फलामको अम्लले सेलुलोजमा आक्रमण गर्छ। यो समस्या (आइरन ग्हल मसी क्षय भनेर चिनिने) ले धेरै ऐतिहासिक दस्तावेजहरूलाई क्षति पुर्‍याएको छ। अर्को ब्याचमा फेरस सल्फेट घटाउनुहोस्। परम्परागत 3:1 ग्हल-देखि-फलाम अनुपात ठीक यही अतिरिक्तता रोक्नका लागि अस्तित्वमा छ।