Wykonywanie farby jajecznej (tempery) — medium malarstwa tablicowego w średniowieczu

Rozbij jajko i całkowicie oddziel żółtko od białka. Przelewaj żółtko między dłońmi (lub między połówkami skorupki), pozwalając białku spływać, aż pozostanie tylko pęcherzyk żółtkowy. Pęcherzyk żółtkowy otoczony jest cienką błoną — chwyć go, ściskając błonę palcami, i przytrzymaj nad czystym pojemnikiem. Nakłuj błonę szpilką lub końcem noża i pozwól, aby płynne żółtko spłynęło do pojemnika. Wyrzuć błonę. Czyste płynne żółtko jest twoim spoiwem. Błonę trzeba usunąć, ponieważ powoduje grudki w farbie. Jedno żółtko wystarcza na spoiwo do typowej sesji malarskiej. Tempera jajeczna musi być mieszana świeża każdego dnia — żółtko psuje się w ciągu 24 godzin w temperaturze pokojowej, a zepsute żółtko daje słabą, cuchnącą farbę.

Dla każdego koloru, którego chcesz użyć, umieść niewielką ilość suchego proszku pigmentu (około 1 łyżeczki) w osobnym szklanym pojemniku. Zakładając maskę przeciwpyłową, dodaj kilka kropli wody destylowanej i mieszaj szpachelką paletową lub rączką pędzla, aby uzyskać gładką, gęstą pastę — o konsystencji gęstej śmietany. Woda zwilża cząstki pigmentu i eliminuje zagrożenie pyłowe. Każdy pigment zachowuje się inaczej: pigmenty ziemne (ochry, sjeny, umbry) łatwo się zwilżają i szybko tworzą gładkie pasty; niektóre pigmenty syntetyczne opierają się zwilżaniu i wymagają dłuższego mieszania. Pasta powinna być wolna od suchych grudek, ale nie rzadka. Jeśli jest zbyt rzadka, pozwól jej odstać i zlej nadmiar wody. Tę pastę pigmentową można przechowywać przez godziny lub dni w szczelnie zamkniętych pojemnikach — to żółtko jajka ma krótki termin przydatności.

Połącz mniej więcej równe objętości pasty pigmentowej i żółtka jajka — dobrym punktem wyjścia jest proporcja 1 część żółtka do 1 części pasty pigmentowej. Dokładnie mieszaj pędzelkiem lub szpachelką paletową. Mieszanina powinna być gładką, kremową cieczą, która łatwo spływa z pędzla. Jeśli jest zbyt gęsta, dodaj kilka kropli wody. Jeśli jest zbyt rzadka i przezroczysta, dodaj więcej pasty pigmentowej. Żółtko jajka pełni rolę zarówno spoiwa, jak i emulgatora — wiąże pigment z podłożem malarskim i tworzy stabilną emulsję kropelek oleju (z naturalnych lipidów żółtka) w wodzie. To właśnie ta emulsja sprawia, że tempera jajeczna może być rozcieńczana wodą, gdy jest mokra, ale staje się odporna na wodę po wyschnięciu — białka ulegają denaturacji, a oleje polimeryzują, tworząc trwałą warstwę.

Zanim namalujesz ostateczną pracę, przetestuj każdy kolor na skrawku zagruntowanej płyty lub papieru. Nałóż cienką pociągnięcie pędzlem i pozostaw do wyschnięcia (1-5 minut). Prawidłowo przygotowana tempera jajeczna powinna wyschnąć na gładką, matową warstwę o dobrym nasyceniu barwy. Delikatnie zarysuj wyschniętą farbę paznokciem — powinna opierać się zarysowaniu i nie kruszyć się. Jeśli farba po wyschnięciu jest kredowa i sypka, jest za mało żółtka jajka (dodaj więcej żółtka). Jeśli farba jest błyszcząca i lepka, jest za dużo żółtka (dodaj więcej pasty pigmentowej). Jeśli farba pęka podczas schnięcia, warstwa jest zbyt gruba — tempery jajecznej należy nakładać cienkimi warstwami, a nie grubym impastem. Tempera jajeczna lekko ciemnieje podczas schnięcia, ponieważ zmienia się współczynnik załamania światła, dlatego mokry kolor nie będzie dokładnie odpowiadał kolorowi suchemu.

Szybki czas schnięcia tempery jajowej (minuty) uniemożliwia nakładanie grubych warstw — farba zastyga, zanim zdąży się płynnie połączyć. Zamiast tego buduj kolor za pomocą wielu cienkich, półprzezroczystych warstw. Każda warstwa modyfikuje kolor leżący pod nią, tworząc głębię i świetlistość, gdy światło przenika przez przezroczyste warstwy i odbija się od białego podkładu gesso. Nazywa się to lazurowaniem. Pracuj małymi, precyzyjnymi pociągnięciami pędzla — tradycyjna technika wykorzystuje drobne, równoległe kreskowanie (podobne do krzyżowania kresek w rysunku). Nałóż jedną warstwę, pozostaw ją do wyschnięcia na 5–10 minut, a następnie nałóż kolejną. Kolory mieszają się optycznie: niebieskie kreskowanie położone na żółtym daje zieleń; czerwień nałożona lazurowo na niebieski daje fiolet. To optyczne mieszanie daje bardziej intensywne kolory niż fizyczne mieszanie pigmentów, ponieważ każda warstwa pigmentu zachowuje pełną czystość barwy.

Charakterystyczna technika malarstwa temperą jajową polega na budowaniu formy za pomocą warstw drobnych, równoległych linii (kreskowanie). Zacznij od najciemniejszych tonów cienia, nakładanych cienkimi lazurami. Po wyschnięciu dodaj tony półcieni, używając równoległych pociągnięć pędzla, które częściowo pokrywają warstwę cienia. Następnie nałóż tony światła gęstszym kreskowaniem w najjaśniejszych partiach. Krzyżowe kreskowanie (nakładanie się warstw kreskowania pod różnymi kątami) tworzy płynne przejścia tonalne. Biały grunt z gesso prześwieca przez półprzezroczyste warstwy, nadając obrazom temperowym charakterystyczną świetlistość — dlatego średniowieczne ikony i ołtarze mają tę wyjątkową wewnętrzną jasność. Pracuj systematycznie, od ciemnego do jasnego, od cienkiego do gęstego. Każda warstwa powinna całkowicie wyschnąć, zanim zostanie nałożona następna. Ukończony obraz temperowy może mieć w najbardziej rozwiniętych partiach od 10 do 50 warstw.

Farbę jajeczną (temperę) należy mieszać świeżo przed każdą sesją malarską, ponieważ żółtko ulega zepsuciu. Niewykorzystaną farbę można przechowywać w lodówce w szczelnie zamkniętych pojemnikach przez maksymalnie 24 godziny, jednak jej jakość ulega pogorszeniu. Pasty pigmentowo-wodne (bez żółtka) można przechowywać w szczelnie zamkniętych pojemnikach bez ograniczeń czasowych — wystarczy dodać świeże żółtko, gdy przyjdzie czas na malowanie. Pędzle należy myć natychmiast po użyciu, płucząc je w wodzie — tempera jajeczna staje się odporna na wodę w ciągu kilku minut, a całkowicie nierozpuszczalna w wodzie po kilku godzinach, gdy białka ulegają denaturacji. Pędzel pozostawiony w zasychającej temperze zostanie zniszczony. Gotowe obrazy wykonane temperą jajeczną są wyjątkowo trwałe — z czasem stają się twardsze i bardziej odporne na wodę, ponieważ białka dalej się sieciują. Średniowieczne tablice tempery przetrwały ponad 600 lat. Dla dodatkowej ochrony tradycyjny werniks damarowy można nałożyć po co najmniej 6 miesiącach od wyschnięcia obrazu.