สุ่มปลาดุก — สุ่มสานไม้ไผ่คอดเอว มีงาและประตูล่าง ครอบจับปลาดุกในโคลน

"หากเห็นปลาดุก ก็จะใช้ปากสุ่มครอบตัวปลากดสุ่มลงในพื้นโคลน ใช้เท้าย่ำลงในช่องประตู ไล่ปลาให้หนีผ่านงาขึ้นด้านบน ปลาดุกจะติดอยู่ในช่องด้านบน" (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย, CC BY 4.0)

ผ่าไม้ไผ่ เหลาเป็นตอกแบนหนาสำหรับตอกตั้ง 17 เส้น และตอกกลมสำหรับสานวน

ขึ้นรูปปากล่างกว้างประมาณ 18 ซม. สานตอกกลมวนขึ้นประมาณ 20 ซม. ให้คอดเป็นกรวย แล้วสานตอกแบนถึงเอวกว้างประมาณ 8 ซม. ผายตอกตั้งออก สานต่ออีก 20 ซม. แล้วสานตอกกลมพร้อมค่อย ๆ คอดตอกตั้งลงอีก 20 ซม. ที่ปลายสานตอกกลมชิดเป็นช่องเทปลากว้าง 6 ซม.

ตัดริมข้างปากล่างเป็นช่องประตูสูง 8 ซม. กว้าง 4 ซม. รัดผ้ารอบปากประตู ที่เอวทำงาสวมเข้าไปให้ปลายงาชี้ขึ้นด้านบน สวมปากงาแน่นติดกับเอว

ภาพสุ่มปลาดุกจริงจากพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านหนองบัวโคก (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย, CC BY 4.0)

ใช้หลังเก็บเกี่ยว ฤดูหนาวและฤดูร้อน วิดน้ำออกจากสระหรือหนองตื้น เมื่อเห็นปลาดุกดิ้นบนโคลน ใช้ปากสุ่มครอบกดลงในโคลน ย่ำเท้าลงในช่องประตู ไล่ปลาให้หนีผ่านงาขึ้นด้านบน แล้วหงายสุ่มเทปลาออกทางช่องปลายด้านบน ไม่ต้องจับปลาด้วยมือ

สุ่มปลาดุกมีรูปทรงเฉพาะต่างจากสุ่มจับปลาทั่วไป พบเห็นน้อยมาก อาจเป็นเครื่องมือที่เหลือเพียงรูปทรงและคำบอกเล่าของคนรุ่นก่อน เงี่ยงปลาดุกทิ่มแทงเจ็บปวดมาก จึงคิดสุ่มนี้ขึ้นแทนการจับด้วยมือเปล่า แหล่งข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน "สุ่มปลาดุก" ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านหนองบัวโคก บุรีรัมย์ (สัญญาอนุญาต CC BY 4.0) **ข้อจำกัด** แหล่งข้อมูลไม่ได้ให้ขนาดงาหรือวิธีสานงา