ตุ้มปลาดุก — ท่อสานไม้ไผ่สูง 1 เมตร ประตูล่าง งาไหว้ งาครอบเกือกม้า ฝาจานสังกะสี เหยื่อปลวกเผา

"เมื่อปลาดุกออกหากินได้กลิ่นเหยื่อก็จะหาทางเข้าที่ปากประตู ผ่านงาไหว้เข้ามาอยู่ในงาครอบ แล้วขึ้นจากงาครอบเข้ามาภายในตัวตุ้มหากินปลวก" (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย, CC BY 4.0)

จักไม้ไผ่เป็นตอกแบน เริ่มสานก้นรูปวงกลมหรือสี่เหลี่ยม กว้างประมาณ 27 ซม. สานตอกชิดให้ป่องออกเล็กน้อย สูงหนึ่งคืบกว้างราว 30 ซม. ใช้ตอกกลมสานไขว้เป็นปลอก แล้วสานสอบแคบลง ทำปลอกรัดเป็นช่วง ๆ สูงราว 70 ซม. จึงผายปากออก กว้าง 25 ซม. เหลาไม้ไผ่แผ่นยาวทำขอบรองก้น และทำปลอกรัดปาก

ตัดช่องประตูสี่เหลี่ยมที่ริมล่างติดพื้น กว้างยาว 5×12 ซม. เหลาไม้ไผ่ขัดเป็นกรอบประตู ผูกเชือกทำงาไหว้ต่อกับไม้ขัด แล้วขัดไม้ขัดติดด้านในกรอบประตูเป็นงาทางเข้า

เหลาตอกแบนหนากว้างราว 1 ซม. ยาว 40 ซม. ดัดโค้งรูปเกือกม้า เรียงราว 9 เส้น ผูกด้วยเถาวัลย์ ต่อด้วยตอกขนาดเดียวกันยาว 16 ซม. จากข้างหนึ่งวกโค้งกลับอีกข้าง ผูกให้แน่น ทำงาไหว้ปิดช่องว่างด้านบน ปลายชี้ขึ้น ใส่งาครอบลงทางปากตุ้มให้ครอบงาไหว้ที่ประตู มัดลวดให้แน่น ใช้จานสังกะสีเก่าขนาดพอดีปากเป็นฝา เจาะริมผูกเชือกกับปากตุ้ม ทำหูเชือกสองข้าง เหลาไม้ไผ่ขัดฝาให้แน่น

ภาพตุ้มปลาดุกจริงจากพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านหนองบัวโคก (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย, CC BY 4.0)

ขุดรังปลวกแข็งสีน้ำตาลเข้มเป็นก้อน หักเป็นชิ้นเล็ก เผาไฟ ตักรวมทั้งตัวปลวกใส่ในตุ้ม วางตุ้มในน้ำให้ก้นติดพื้น ปากโผล่พ้นน้ำราวหนึ่งในสาม ปักไม้ผูกเชือกยึดให้ตั้งอยู่ เก็บตอนเช้า ยกขึ้น ดึงไม้ขัดเปิดฝา เทปลาลงข้อง เติมเหยื่อแล้ววางใหม่

ปลาดุกนาเนื้อแน่น นิยมกว่าปลาดุกเลี้ยง ชาวบ้านที่ชำนาญกล่าวว่าวางต่อกัน 2-3 คืน ปลาดุกเข้าจนหมดสระ ปัจจุบันตุ้มปลาดุกมักแขวนไว้ใต้ชายคาเล้าข้าว ระวังไฟขณะเผารังปลวก แหล่งข้อมูล: ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร ฐานข้อมูลเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน "ตุ้มปลาดุก" ผู้เขียน ทำนุ วรธงไชย พิพิธภัณฑ์พื้นบ้านหนองบัวโคก บุรีรัมย์ (สัญญาอนุญาต CC BY 4.0) **ข้อจำกัด** ไม่มีรายการสินค้าสำหรับเถาวัลย์และจานสังกะสี จึงระบุไว้ในข้อความ